چالش‌ها و فرصت‌هاي پيش‌روي توسعه «کشت‌هاي گلخانه‌اي»

امنيت غذايي به معناي دسترسي همه مردم در تمام اوقات به غذاي کافي، سالم و مغذي است. بررسي‌هاي جهاني نشان مي‌دهند که روند گرسنگي و ناامني غذايي هنوز در مسير درستي براي محو شدن تا سال 2030 قرار ندارد و ميلياردها نفر در جهان همچنان به غذاي سالم دسترسي ندارند. از اين رو، بيشتر کشورها به دنبال سيستم‌هاي جايگزين در کشاورزي هستند که بتوانند محصولات باکيفيت را با کمترين تخريب محيط‌زيست توليد کنند و در بلندمدت پايدار بمانند. بر اين اساس، توسعه کشت در محيط‌هاي کنترل‌شده، به ويژه گلخانه‌ها، به عنوان يک ضرورت جهاني براي افزايش توليدات کشاورزي متناسب با رشد جمعيت مورد توجه جدي قرار گرفته است.

به گزارش جهان‌نيوز، توسعه کشت‌هاي گلخانه‌اي مزاياي بسياري دارد که از جمله آن‌ها مي‌توان به افزايش توليد در واحد سطح، کاهش هزينه‌ها نسبت به فضاي باز، استفاده بهينه از نهاده‌ها و کنترل بهتر آفات و بيماري‌ها اشاره کرد. همچنين اين روش امکان توليد محصولات در مناطق خشک و بياباني را فراهم کرده و بهره‌وري مصرف آب را به شدت ارتقا مي‌دهد. در کشور ما ايران، با توجه به چالش‌هايي نظير تغيير اقليم، خشکسالي‌هاي پياپي و استفاده بي‌رويه از منابع آب و خاک، گسترش گلخانه‌ها به عنوان يک سياست کليدي در برنامه الگوي کشت ملي گنجانده شده است. اين اقدام مي‌تواند زمينه‌ساز اشتغال پايدار، اصلاح الگوي مصرف منابع و ارزآوري براي کشور از طريق صادرات باشد. با اين حال، رسيدن به اين اهداف نيازمند بررسي دقيق موانع و پتانسيل‌هاي موجود در هر منطقه است تا بتوان با برنامه‌ريزي درست، از ظرفيت‌هاي موجود بهترين استفاده را برد.

 فرزاد آزادشهرکي از سازمان تحقيقات، آموزش و ترويج کشاورزي (تات) در تهران، به همراه دو تن از همکاران خود در اين موسسه و با مشارکت محققاني از دانشگاه تربيت مدرس، تحقيقي را در اين حوزه انجام داده‌اند. اين پژوهشگران به تحليل راهبردي و بررسي دقيق وضعيت توسعه کشت‌هاي گلخانه‌اي در استان البرز پرداخته‌اند. هدف اصلي آن‌ها اين بود که با نگاهي جامع، تمام عوامل دروني و بيروني که بر صنعت گلخانه‌داري اين منطقه تاثير مي‌گذارند را شناسايي کنند. اين تيم تحقيقاتي تلاش کردند تا با ساده‌سازي مفاهيم پيچيده مديريتي، نقشه راهي براي بهبود وضعيت کشاورزي مدرن در اين استان که به دليل نزديکي به پايتخت اهميت ويژه‌اي دارد، ترسيم نمايند.

 روش کار در اين پژوهش با استفاده از يک رويکرد ترکيبي شامل بخش‌هاي کيفي و کمي انجام شد. در ابتدا، محققان با 19 نفر از خبرگان و کارشناسان باتجربه مصاحبه‌هاي عميقي انجام دادند تا نقاط قوت، ضعف، فرصت‌ها و تهديدهاي توسعه گلخانه‌ها را شناسايي کنند. در اين مرحله، فهرستي طولاني از عوامل مختلف در چهار بعد فني، اقتصادي، اجتماعي و محيط‌زيستي تهيه شد. سپس در فاز دوم، نظرات 25 نفر از صاحب‌نظران از طريق پرسشنامه‌هاي تخصصي جمع‌آوري شد تا ميزان اهميت و شدت هر يک از اين عوامل مشخص شود. براي تحليل داده‌ها از روشي به نام «سوآت» استفاده شد که به مديران کمک مي‌کند تا بر اساس وضعيت موجود، بهترين استراتژي را انتخاب کنند. در نهايت، با محاسبات انجام شده، 20 راهبرد مختلف براي بهبود وضعيت گلخانه‌هاي استان استخراج گرديد.

يافته‌هاي اين مطالعه که در «فصلنامه مطالعات کارآفريني و توسعه پايدار کشاورزي» وابسته به دانشگاه علوم کشاورزي و منابع طبيعي گرگان انتشار يافته‌اند، نشان دادند که در حال حاضر، نقاط ضعف دروني و تهديدهاي بيروني بر نقاط قوت و فرصت‌ها غلبه دارند. به عبارت ساده‌تر، صنعت گلخانه‌داري در استان البرز در يک وضعيت «تدافعي» قرار گرفته است. تحليل‌هاي آماري تاييد کردند که با وجود پتانسيل‌هاي بالا، مشکلاتي نظير کمبود نقدينگي، نوسانات بازار ارز، گراني تجهيزات و سازه‌ها و همچنين محدوديت‌هاي منابع آبي مانع از شکوفايي کامل اين بخش شده است. محققان دريافتند که براي خروج از اين وضعيت، اولويت اصلي بايد بر راهبردهايي متمرکز شود که هدف آن‌ها کاهش آسيب‌پذيري در برابر تهديدها و تقويت زيرساخت‌هاي ضعيف فعلي است تا بتوان از سرمايه‌گذاري‌هاي انجام شده محافظت کرد.

 در بخش ديگري از نتايج، راهکارهاي مشخصي براي بهبود شرايط ارائه شد. پژوهشگران بر ضرورت بهينه‌سازي مصرف آب و انرژي از طريق نوسازي سازه‌ها و استفاده از سيستم‌هاي آبياري مدرن مانند هيدروپونيک (کشت بدون خاک) تاکيد کردند. همچنين اجراي الگوي کشت هوشمند بر اساس نياز بازار و استفاده از روش‌هاي نوين بازاريابي براي حذف دلالان به عنوان اولويت‌هاي مهم شناسايي شد. نتايج نشان دادند که ارتقاي دانش فني گلخانه‌داران از طريق دوره‌هاي آموزشي تخصصي و استفاده از فناوري‌هاي جديد مانند اينترنت اشياء براي پايش آنلاين شرايط گلخانه، مي‌تواند تاثير بسزايي در افزايش کيفيت محصولات و کاهش ضايعات کشاورزي داشته باشد و پايداري اين صنعت را تضمين کند.

استان البرز به دليل موقعيت جغرافيايي ويژه و نزديکي به بازار بزرگ تهران، پتانسيل بسيار بالايي براي توليد محصولات گلخانه‌اي دارد، اما اين تحقيق نشان داد که دانش فني موجود و حضور مراکز پژوهشي معتبر در استان به تنهايي کافي نبوده است. يکي از نکات مهم در اطلاعات تکميلي اين پژوهش، ضرورت مديريت پسماند و پساب‌هاي گلخانه‌اي براي جلوگيري از آسيب‌هاي محيط‌زيستي است. همچنين محققان پيشنهاد دادند که «مرکز آموزش تخصصي کشت‌هاي گلخانه‌اي» براي تربيت نيروي کار ماهر و تکنسين‌هاي متخصص ايجاد شود. اين اقدام مي‌تواند خلاء ميان دانش دانشگاهي و نيازهاي عملياتي گلخانه‌ها را پر کرده و بهره‌وري را به طور چشمگيري افزايش دهد.

 اهميت اين يافته‌ها در اين است که نشان مي‌دهند تنها ساخت گلخانه کافي نيست، بلکه پايداري توليد نيازمند يک نظام بيمه‌اي جامع براي پوشش ريسک‌هاي احتمالي، تسهيل صدور مجوزها و کاهش بروکراسي‌هاي اداري است. براي اينکه گلخانه‌ها بتوانند در برابر تهديدهايي مثل خشکسالي يا نوسانات اقتصادي مقاومت کنند، بايد از شرکت‌هاي دانش‌بنيان براي طراحي سازه‌هاي ارزان‌قيمت اما استاندارد حمايت شود. توسعه اين بخش نه تنها به امنيت غذايي کمک مي‌کند، بلکه با رويکرد صادراتي مي‌تواند منبع مهمي براي ارزآوري باشد.

منبع : ايسنا