پديده نفرت پراکني قومي در فوتبال؛ ريشه ها، قصورها و تقصيرها

شوراي حقوق بشر سازمان ملل با درک ضرورت مبارزه جدي کشورها با اشاعه نفرت پراکني و فرهنگ عدم مدارا در ورزش، در 12 اکتبر 2023  قطعنامه «جهاني مملو از ورزش عاري از نژادپرستي، تبعيض نژادي، بيگانه‌هراسي و ساير انواع عدم مدارا» را تصويب کرد. جملگي اين اسناد حقوق بشري، نه تنها هرگونه نفرت پراکني قومي و رفتارهاي مبتني بر تبعيض ناشي از زبان، نژاد و مذهب در ورزش را ممنوع کرده بلکه تعهدات لازم الاجراي مشخصي براي دولت ها بمنظور پيش بيني تمهيدات لازم و موثر براي مقابله با اين پديده را مشخص کرده اند.

آنچه از رويه جهاني بر مي آيد در کنار اقدامات موثر دولت ها و قانونگذاران براي مقابله جدي با نفرت پراکني قومي در ورزش، باشگاه‌هاي فوتبال نيز راساً نقش کليدي در مقابله با هرگونه نفرت پراکني در ميان برخي هوادارنماهاي خود داشته و همچنين اجازه مهندسي نفرت پراکني در ميان هوادارنماها توسط هرگونه عنصر غير ورزشي يا کشور بيگانه را نمي دهند. خاطيان و مرتکبين توهين هاي نژادپرستانه به واسطه همين سازوکار، ممکن است به پنج سال زندان و 10 سال محروميت از ورود به استاديوم‌هاي فوتبال محکوم شوند.

بر خلاف تجربه جهاني،  متاسفانه در ايران، اغلب باشگاه‌ها عملکرد مطلوبي در مقابله با توهين و ناسزاگويي و نفرت پراکني عده‌اي هوادارنما که خود را هوادار تيم مي‌خوانند، ندارند و گويا با احتساب نوعي مصونيت براي طرفداران خود، نفرت پراکني را تنها زماني محقق مي‌دانند که توسط هوادارنماهاي تيم مقابل صورت بگيرد.

 دلايل اصلي تقويت نفرت پراکني قومي در عرصه ورزش در ايران، خلاهاي قانوني، ناکارآمدي قوانين موجود و البته اجرا نشدن کامل آنها به‌همراه تحريکات عوامل و عناصر وابسته به بيگانگان است.

متاسفانه نگاه ابزاري باعث شده است که برخي از نمايندگاني که بايد خلاهاي قانوني را با ارايه طرح هاي بموقع حقوقي تکميل مي کردند، سالها در اين خصوص سکوت کرده و رويکرد گزينشي در پيش گرفته اند. بر اين اساس، اين عده معدود، موضع گيري ها خود را بر اساس منافع ملي يا صيانت از هويت ايراني يا پاسداري از هويت شريف آذربايجاني تنظيم نکرده اند بلکه همسو با موج هيجاني ايجاد شده در پي اصطياد راي و امتياز براي اهداف انتخاباتي، جناحي، قومي يا شخصي هستند؛ به همين دليل نيز، آنها در مقابل عيان ترين رويدادهاي ضدهويت شريف آذربايجاني در تبريز يا استحاله اين هويت توسط عوامل بيگانه يا صدها هنجارشکني ضدملي و ضداسلامي توسط برخي هوادارنماهاي تيم مورد نظرشان از سال 1388 تاکنون سکوت مي کنند، اما در زمان اجراي همين قانون ناکافي نيز، آنهم در شرايط حساس کنوني کشور، خود بمثابه سدّي عليه قانون عمل مي نمايند.

رصد رويدادهاي مشمئز کننده و توهين آميز در ورزشگاه هاي کشور در 15 سال اخير نشان مي‌دهد که پاک کردن عرصه فوتبال ايران از اين پديده‌هاي ناخوشايند، با اقدامات موردي مانند محروميت از حضور تماشاگر و جريمه «آن هم محدود به يک تيم فوتبال» ممکن نيست و بايد ريشه هاي ايجاد و اجراي اين کژگفتمان از بين برده شود.

در بخشي از فوتبال ايران؛ «چرخه شومي» با سه ضلع شامل «فساد مالي»، «استفاده ابزاري از قوميت گرايي» و «ايفاي نقش ضد امنيتي براي بيگانگان و دشمنان» شکل گرفته است که همديگر را حمايت و تقويت مي کنند.

عليرغم برخي از برنامه هاي موثر در حوزه اقوام و هويت ملي مانند پويش ايران جان، بنظر مي رسد رسانه ملي، برآورد درستي از تهديدات هويتي دشمن در اين عرصه و راهکارهاي موثر رسانه اي براي مقابله با آن نداشته است که نتيجه اين بي برنامگي، استفاده فرصت طلبانه برخي از مديران باشگاه ها از تريبون رسانه ملي براي فرار به جلو، مظلوم نمايي و تهديد است.

* دکتر احمد کاظمي