هند چگونه به شريک تجاري ارمنستان تبديل شد؟

به گزارش تسنيم، به‌رغم آنکه از منظر وسعت و مقياس همکاري‌هاي اقتصادي، کشور هند هنوز در زمره شرکاي اصلي و درجه يک جمهوري ارمنستان طبقه‌بندي نمي‌شود، اما طي سال‌هاي اخير، نقش و جايگاه دهلي‌نو در دستور کار اقتصاد خارجي و ديپلماسي تجاري ايروان به شکل چشمگيري در حال رشد و ارتقا بوده است.

در اين گزارش تحليلي، به بررسي و واکاوي عواملي مي‌پردازيم که بستر اين توسعه و همگرايي را فراهم آورده‌اند.

جمهوري ارمنستان در حال افزايش و تنوع‌بخشي به صادرات خود به بازار پهناور هند است و دو طرف به طور مستمر در حال گسترش حوزه‌ها و افق‌هاي همکاري دوجانبه هستند. در اين ميان، توسعه مسيرهاي ترانزيتي و کريدورهاي حمل‌ونقل از طريق خاک ايران، چشم‌اندازها و فرصت‌هاي بي‌نظير و مضاعفي را براي تجارت و لجستيک ميان ايروان و دهلي‌نو گشوده است.

در جريان ديدار نيکول پاشينيان، نخست‌وزير ارمنستان و نارندرا مودي، نخست‌وزير هند در تاريخ 31 اوت 2026، محور گفت‌وگوها بسيار فراتر از موضوع ساده افزايش حجم مبادلات کالا بود.

رهبران دو کشور حوزه‌هاي فناوري اطلاعات، بهداشت و درمان، داروسازي، توسعه زيرساخت‌ها، سرمايه‌گذاري‌هاي مشترک و صنعت گردشگري را به عنوان بخش‌هاي اميدوارکننده و داراي اولويت براي همکاري معرفي کردند. بدين ترتيب، پيوندهاي اقتصادي ارمنستان و هند به تدريج ابعاد متنوع‌تري به خود گرفته و حوزه‌هاي وسيع‌تري از اقتصاد را تحت پوشش قرار مي‌دهد.

فراز و نشيب‌هاي تجاري؛ جهش صادرات ارمنستان به هند

طي سال‌هاي اخير، حجم مبادلات بازرگاني ميان ارمنستان و هند نوسانات و تغييرات کاملاً محسوسي را تجربه کرده است.

در سال 2021 ميلادي، حجم صادرات ارمنستان به هند رقمي معادل 126.7 ميليون دلار بود، در حالي که واردات کالاهاي هندي به ارمنستان 89.4 ميليون دلار ثبت شد. يک سال بعد، در سال 2022، مجموع گردش مالي تجاري دو کشور رشد کرد و به حدود 358.6 ميليون دلار رسيد.

با اين حال، در سال 2023 ساختار و تراز اين تجارت دستخوش تغيير شد. صادرات ارمنستان با افت شديدي به 34.6 ميليون دلار کاهش يافت، اما در نقطه مقابل، واردات از هند با رشدي خيره‌کننده به مرز 349.5 ميليون دلار رسيد. در نتيجه اين تغييرات، حجم کل مبادلات تجاري به حدود 384.1 ميليون دلار بالغ شد که کفه ترازوي آن به شدت به نفع محموله‌هاي وارداتي از هند سنگيني مي‌کرد.

در سال 2024، حجم تجارت دوجانبه با افت مواجه شد و به رقم 269.9 ميليون دلار تقليل يافت. اما اين روند نزولي ديري نپاييد و در سال 2025، گردش مالي بار ديگر روند صعودي به خود گرفت و به 310.7 ميليون دلار رسيد.

نکته حائز اهميت در اين سال، رشد خيره‌کننده و چشمگير صادرات ارمنستان بود. ظرف يک سال، صادرات ايروان به دهلي‌نو از 36.4 ميليون دلار به 85.2 ميليون دلار افزايش يافت. در مقابل، واردات از هند با کاهش جزئي از 233.5 ميليون دلار به 225.6 ميليون دلار رسيد.

اين روند مثبت و رو به رشد در صادرات کالاهاي ارمني در سال 2026 نيز با قدرت تداوم يافته است. بر اساس آمارهاي رسمي، در نيمه نخست سال جاري ميلادي، صادرات ارمنستان به هند در مقايسه با مدت مشابه سال قبل، جهشي 81.3 درصدي را به ثبت رسانده است.

اين پويايي و تحرک آماري به روشني نشان مي‌دهد که بازار هند به مقصدي برجسته‌تر و مهم‌تر براي محصولات توليدي ارمنستان تبديل شده است. با اين وجود، حجم کلي مبادلات هنوز در سطح متوسطي قرار دارد و شاخص‌هاي آن از سالي به سال ديگر نوسانات قابل‌توجهي را نشان مي‌دهد.

سبد صادراتي؛ از سنگ‌هاي قيمتي تا فلزات رنگي

در مقطع کنوني، سهم عمده صادرات ارمنستان به هند تنها بر دوش چند گروه کالايي مشخص و محدود استوار است. در ميان اقلام اصلي صادراتي ايروان، سنگ‌هاي قيمتي و نيمه‌قيمتي، مس و مصنوعات مسي، محصولات آلومينيومي، فلزات رنگي و برخي انواع خاص از فرآورده‌هاي شيميايي به چشم مي‌خورند.

در سوي مقابل، سبد صادراتي هند به ارمنستان از تنوع بسيار بالاتري برخوردار است. دهلي‌نو اقلامي نظير فرآورده‌هاي گوشتي، چاي، برنج، انواع داروها، محصولات نساجي، جواهرات، مصنوعات پلاستيکي، تجهيزات الکترونيکي و ساير کالاهاي صنعتي را به بازار ارمنستان تزريق مي‌کند.

از اين رو، افزايش حجم صادرات ارمنستان هنوز با گسترش و تنوع‌بخشي متناسب در ساختار کالايي همراه نبوده است. در چشم‌انداز آينده، يکي از مسيرهاي اصلي توسعه تجارت دوجانبه، مي‌تواند افزايش تنوع و تعداد اقلام صادراتي ارمنستان در بازار هند باشد.

گستردگي و ظرفيت عظيم بازار هند، به خودي خود فرصت‌هاي بي‌نظيري را براي تحقق اين امر فراهم مي‌آورد. با اين حال، بهره‌برداري بهينه از اين ظرفيت‌ها نه تنها به ميزان تقاضا، بلکه به شدت به زيرساخت‌هاي مواصلاتي و شرايط تجاري حاکم ميان دو کشور وابسته است.

نقش کليدي ايران و بندر چابهار در پيوند ژئواکونوميک ايروان-دهلي‌نو

توسعه و شکوفايي تجارت ميان ارمنستان و هند، پيوند عميق و ناگسستني با پيوستگي ترانزيتي و در دسترس بودن مسيرهاي حمل‌ونقل ايمن و مقرون‌به‌صرفه دارد. در اين معادله ژئواکونوميک، جمهوري اسلامي ايران جايگاهي محوري و استثنايي به خود اختصاص داده است.

براي هند، بندر راهبردي چابهار در جنوب ايران يکي از حياتي‌ترين نقاط ترانزيتي در منطقه محسوب مي‌شود که از طريق آن، محموله‌هاي تجاري وارد خاک ايران شده و مسير خود را به سمت بازارهاي شمالي ادامه مي‌دهند.

دولت ارمنستان تمايل و انگيزه بالايي براي اتصال به اين شبکه ترانزيتي قدرتمند دارد. يکي از مسيرهاي کليدي که هم‌اکنون به شدت مورد توجه قرار گرفته، انتقال کالا از طريق خاک ايران به ارمنستان و سپس امتداد آن به سمت گرجستان و در نهايت اتصال به بنادر درياي سياه است.

در سپتامبر 2025، مقامات عالي‌رتبه ارمنستان، هند و ايران در جريان يک نشست سه‌جانبه در تهران، به بررسي راهکارهاي توسعه پيوستگي ترانزيتي، تقويت کريدور بين‌المللي حمل‌ونقل «شمال-جنوب»، پيشبرد ابتکار ارمنستاني موسوم به «چهارراه صلح» و بهينه‌سازي استفاده از ظرفيت‌هاي بندر چابهار پرداختند.

مسير عبوري از ارمنستان در حال حاضر به عنوان يکي از اميدوارکننده‌ترين محورهاي همکاري ترانزيتي شناخته مي‌شود که توجه روزافزون طرفين را به خود جلب کرده است.

براي ايروان، اين مسير از چند منظر داراي اهميت استراتژيک است: از يک سو مي‌تواند روابط تجاري و مبادلات کالايي با هند را به شدت تسهيل کند و از سوي ديگر، جايگاه و نقش ارمنستان را در شبکه‌هاي ترانزيتي منطقه‌اي ميان ايران، قفقاز جنوبي و درياي سياه ارتقا بخشد.

اوراسيا و پيمان تجارت آزاد؛ کاتاليزور روابط دوجانبه

يکي ديگر از پيشران‌هاي توسعه روابط اقتصادي، مناسبات رو به رشد هند با اتحاديه اقتصادي اوراسيا است که ارمنستان نيز يکي از اعضاي فعال آن به شمار مي‌رود.

در اوت 2025، هند و اتحاديه اقتصادي اوراسيا سند شرح وظايف را به امضا رساندند که چارچوب و نقشه راه مذاکرات براي دستيابي به توافق‌نامه تجارت آزاد را مشخص مي‌کرد. نخستين دور اين مذاکرات در نوامبر همان سال برگزار شد و در طول سال 2026 نيز روند اين مذاکرات با جديت ادامه داشته است.

براي جمهوري ارمنستان، امضاي نهايي اين توافق‌نامه از اهميت بالايي برخوردار است. کاهش تعرفه‌هاي گمرکي و رفع ساير موانع تجاري مي‌تواند شرايط بسيار مساعدتري را هم براي ورود کالاهاي هندي به بازارهاي کشورهاي عضو اتحاديه اوراسيا و هم براي صادرات بي‌دغدغه محصولات ارمني به بازار پهناور هند فراهم سازد.

اگرچه هنوز براي ارزيابي دقيق دستاوردهاي آينده اين توافق زود است و همه‌چيز به شرايط نهايي قرارداد و فهرست اقلام مشمول رژيم تجارت آزاد بستگي دارد، اما نفس برگزاري اين مذاکرات، بستر مستحکمي را براي توسعه تعاملات اقتصادي ارمنستان و هند ايجاد کرده و ابتکارات دوجانبه دو کشور را تکميل مي‌کند.

ديپلماسي اقتصادي؛ گسترش تعاملات مستقيم بخش خصوصي

در سايه توسعه تجارت کلان، ارمنستان و هند با اتخاذ رويکردي پويا، در حال پايه‌ريزي و تقويت ارتباطات مستقيم ميان بخش‌هاي خصوصي و تجار دو کشور هستند. در سال‌هاي اخير، طرفين رويدادهاي تخصصي و نشست‌هاي مشترک کارآفرينان را با هدف شناخت دقيق‌تر پتانسيل‌هاي موجود در بازارهاي يکديگر برگزار
کرده‌اند.

به عنوان نمونه، در ماه مه 2024، کنفرانس تجاري هند و ارمنستان با مشارکت فعال «فدراسيون سازمان‌هاي صادرکننده هند» (FIEO) در دهلي‌نو برگزار شد. در اين رويداد، نمايندگان بخش خصوصي راه‌هاي گسترش تجارت متقابل و برقراري ارتباطات مستقيم شرکتي را مورد واکاوي قرار دادند.

در همان سال، توليدکنندگان ارمني با قدرت در نمايشگاه بين‌المللي «ورلد فود اينديا» (World Food India) شرکت کردند. ارمنستان براي نخستين بار در اين نمايشگاه با دو پاويون ملي حضور يافت و محصولات شرکت‌هاي داخلي خود را در معرض ديد خريداران بين‌المللي قرار داد.

همچنين در مارس 2025، چشم‌اندازهاي همکاري دوجانبه در ديدار با نمايندگان محافل تجاري هند در «فدراسيون اتاق‌هاي بازرگاني و صنايع هند» (FICCI) به بحث گذاشته شد. توسعه تجارت، همکاري‌هاي صنعتي، تقويت گردشگري و جلب مشارکت شرکت‌هاي هندي در پروژه‌هاي زيربنايي ارمنستان از جمله مهم‌ترين محورهاي اين مذاکرات بود.

براي دولت ايروان، اين قبيل تماس‌ها ابزاري استراتژيک براي گسترش جغرافياي روابط اقتصاد خارجي و تسهيل دسترسي شرکت‌هاي ارمني به بازار بزرگ هند محسوب مي‌شود. از نگاه تجار هندي نيز، ارمنستان مي‌تواند به عنوان يک پلتفرم و سکوي پرتاب جديد براي تجارت و اجراي پروژه‌هاي مشترک در منطقه قفقاز و اوراسيا عمل کند.

اگرچه در حال حاضر، تجارت کالا آشکارترين بخش روابط اقتصادي دوجانبه را تشکيل مي‌دهد، اما توسعه ارتباطات مستقيم شرکتي، به تدريج زيربناي مستحکمي را براي شکل‌گيري همکاري‌هاي متنوع‌تر و پايدارتر در آينده ايجاد مي‌کند.

نگاه به شرق؛ هند به عنوان بردار جديد اقتصاد ارمنستان

با وجود آنکه هند هنوز در ليست بزرگترين شرکاي اقتصادي ارمنستان جاي نگرفته، اما وزن و جايگاه اين کشور در دکترين اقتصاد خارجي ايروان با سرعتي چشمگير در حال تغيير و ارتقا است.

طي سال‌هاي اخير، اين تعاملات حوزه‌هاي بسيار متنوع‌تري را در بر گرفته است. رشد ملموس صادرات، دوشادوش توسعه تماس‌هاي تجاري، بررسي ظرفيت‌هاي نوين ترانزيتي و مهيا کردن شرايط مساعدتر براي تجارت، در حال پيشروي است.

براي ارمنستان، هندوستان در وهله نخست به عنوان يک بازار مصرفي غول‌پيکر و يک مسير استراتژيک جديد براي توسعه روابط اقتصاد خارجي جذابيت دارد. اين رويکرد به معناي جايگزيني شرکاي سنتي و اتحادهاي پيشين نيست، بلکه نشانگر شکل‌گيري تدريجي و هوشمندانه يک بردار و قطب اقتصادي جديد در سياست خارجي ايروان است.

اينکه اين بردار جديد در آينده تا چه ميزان اهميت و قدرت خواهد يافت، به شکل مستقيمي به پويايي و سرعت رشد تجارت، تکامل پيوستگي‌هاي ترانزيتي با محوريت ايران و ميزان فعاليت و ابتکار عمل بخش‌هاي خصوصي دو کشور بستگي خواهد داشت.

با اين وجود، آنچه امروز کاملاً مبرهن است، اين است که مسير و رويکرد هندي در دستور کار اقتصادي ارمنستان، جايگاهي بسيار برجسته‌تر، استراتژيک‌تر و حياتي‌تر از چند سال گذشته به خود اختصاص داده است.