4/5 ميليارد مترمکعب آب وارد تالاب شد

از سوي ديگر، حدود 4.5 ميليارد مترمکعب آب طي سال جاري وارد درياچه شده است؛ افزايش ورودي‌اي که بيش از هر چيز از بارش‌هاي مناسب و تقويت روان‌آب‌ها و جريان رودخانه‌هاي منتهي به درياچه ناشي شده است.

با اين حال، درياچه اروميه همچنان در نقطه‌اي قرار دارد که نمي‌توان بهبود يک‌ساله شاخص‌هاي آبي را معادل پايان بحران دانست،مسئله اصلي اکنون تنها «آب‌گيري» درياچه نيست، بلکه حفظ توازن ميان منابع و مصارف در کل حوضه آبريز است؛ حوضه‌اي که طي دهه‌هاي گذشته توسعه کشاورزي، برداشت از منابع سطحي و زيرزميني و افزايش فشار بر آبخوان‌ ها، معادله ورود آب به درياچه را پيچيده کرده است.

در چنين شرايطي، افزايش بارش و ورود ميلياردها مترمکعب آب به درياچه را بايد بيش از آنکه يک پايان تلقي کرد، فرصتي براي اصلاح مسير دانست. فرصتي که اگر با تثبيت حقابه زيست‌محيطي، کنترل برداشت‌هاي غيرمجاز، اصلاح الگوي کشت، کاهش مصرف آب کشاورزي و مديريت هماهنگ منابع آب همراه نشود، ممکن است تنها يک دوره موقت بهبود در کارنامه درياچه اروميه باقي بماند.

درياچه اروميه در سال آبي جاري با ثبت رقم 1270.83 متر، بيش از يک متر نسبت به مدت مشابه سال گذشته افزايش يافته است؛ بهبود قابل توجهي که حاصل بارش‌هاي مناسب و ورود حدود 4.5 ميليارد مترمکعب آب به حوضه بوده، اما همزمان با آغاز فصل تبخير، اين پرسش جدي را به دنبال دارد که آيا بهبود و احياي اين تالاب بين المللي ادامه دار است يا نه؟

بر همين اساس، کاهش 40 درصدي مصرف و فعاليت کشاورزي در حوضه، تأمين سالانه حدود 3.4 ميليارد مترمکعب حقابه مورد نياز درياچه، کنترل برداشت از آبخوان‌ها و ايجاد مسيرهاي اقتصادي جايگزين براي کاهش وابستگي معيشت جوامع محلي به کشاورزي پرمصرف، همچنان در زمره الزامات احياي پايدار قرار دارد.

وضعيت هيدرولوژيک درياچه بهبود محسوسي دارد

مدير دفتر تلفيق و برنامه‌ريزي ستاد احياي درياچه اروميه گفت: درياچه اروميه امسال در حالي وارد فصل کاهش طبيعي تراز آب شده که وضعيت هيدرولوژيک آن در مقايسه با سال گذشته بهبود محسوسي يافته است. بر اساس آخرين ارزيابي‌ها، تراز فعلي درياچه به 1270.83 متر رسيده و بيشترين تراز ثبت‌شده در سال جاري نيز 1271.13 متر بوده است.

سعيد عيسي پور در گفتگو با خبرنگار مهر، اظهار کرد: اين ميزان در مقايسه با مدت مشابه سال گذشته حدود يک متر و 11 سانتي‌متر افزايش نشان مي‌دهد و نسبت به ابتداي سال آبي نيز تراز درياچه حدود يک متر و 33 سانتي‌متر بالاتر است.

وي ادامه داد: افزايش تراز درياچه در سال جاري بيش از هر چيز تحت تاثير بارش‌هاي مناسب و افزايش ورودي منابع آبي به حوضه رخ داده است. برآوردها نشان مي‌دهد امسال نزديک به 4.5 ميليارد مترمکعب آب وارد درياچه اروميه شده که بخش قابل توجهي از اين ميزان حاصل افزايش روان‌آب‌ها و جريان رودخانه‌هاي منتهي به درياچه بوده است.

حق آبه مورد نياز درياچه اروميه 3.4 ميليارد مترمکعب است

عيسي پور خاطرنشان کرد: البته بايد ميان حجم آب ورودي و حقابه واقعي درياچه تفکيک قائل شد؛ چراکه بر اساس برآوردهاي موجود، حقابه مورد نياز درياچه حدود 3.4 ميليارد مترمکعب در سال است و تأمين اين ميزان بايد به عنوان يک الزام پايدار در مديريت منابع آب حوضه مورد توجه قرار گيرد.

مدير دفتر تلفيق و برنامه‌ريزي ستاد احياي درياچه اروميه ادامه داد: درياچه اروميه در يک حوضه آبريز بسته قرار گرفته و ورودي و خروجي آب آن عمدتاً به بارش مستقيم، جريان رودخانه‌ها و تبخير محدود مي‌شود. از اين منظر، هرگونه تغيير در ميزان بارش، روان‌آب، برداشت از منابع سطحي و زيرزميني و نحوه بهره‌برداري از سدها مي‌تواند به صورت مستقيم بر تراز و وسعت پهنه آبي اثر گذارد.

عيسي‌پور با اشاره به نقش رودخانه‌هاي حوضه در تأمين منابع آب درياچه گفت: رودخانه‌هاي اصلي و مجاري آبي نقش اساسي در انتقال منابع آب به درياچه دارند و مديريت آنها بايد در چارچوب تأمين حقابه زيست‌محيطي انجام شود.

حقابه درياچه اروميه بايد به عنوان سهمي مشخص و پايدار در برنامه‌ريزي منابع آب حوضه لحاظ شود

وي خاطرنشان کرد: بررسي روند سال‌هاي گذشته نشان مي‌دهد در دوره‌هاي کم‌بارش، معمولا بخش قابل توجهي از کاهش منابع آب متوجه درياچه شده، در حالي که مصارف بخش‌هاي مختلف از جمله کشاورزي و صنعت تا حد زيادي تداوم يافته‌اند. استمرار اين روند يکي از چالش‌هاي اصلي احياي درياچه است.

وي تاکيد کرد: حقابه درياچه اروميه بايد به عنوان سهمي مشخص و پايدار در برنامه‌ريزي منابع آب حوضه لحاظ شود و در سال‌هاي کم‌بارش نيز مديريت کمبود منابع نبايد صرفا با کاهش سهم درياچه انجام گيرد، در چنين شرايطي لازم است همه بخش‌هاي مصرف‌کننده متناسب با ظرفيت منابع آبي با محدوديت و اصلاح مصرف مواجه شوند.

مدير دفتر تلفيق و برنامه‌ريزي ستاد احياي درياچه اروميه، توسعه نامتوازن کشاورزي را يکي از مهم‌ترين عوامل فشار بر منابع آب حوضه دانست و گفت: از اواسط دهه 70 و همزمان با آغاز جدي بحران درياچه اروميه، سطح قابل توجهي از اراضي کشاورزي در منطقه توسعه يافته است.

وي يادآور شد: اين توسعه در برخي مناطق حتي به ارتفاعات حوضه نيز گسترش پيدا کرده و تغيير کاربري اراضي ملي به کشاورزي و افزايش برداشت از منابع آب سطحي و زيرزميني، فشار مضاعفي بر منابع آبي وارد کرده است.

عيسي‌پور افزود: اهميت اين موضوع از آنجا ناشي مي‌شود که بخش قابل توجهي از رودخانه‌هاي دائمي حوضه در ارتفاعات قرار دارند و جريان آنها مي‌تواند در تأمين منابع ورودي درياچه نقش تعيين‌کننده‌اي داشته باشد. توسعه اراضي کشاورزي در بالادست و برداشت از منابع آب، به‌ويژه در مناطقي که نظارت و کنترل برداشت دشوارتر است، موجب کاهش بخشي از جريان‌هايي مي‌شود که در شرايط طبيعي بايد به سمت درياچه حرکت کنند.

کاهش 40 درصدي مصرف و فعاليت هاي کشاورزي براي احياي درياچه اروميه ضروري است

وي با تاکيد بر اينکه اصلاح مصرف آب در بخش کشاورزي بايد در مرکز برنامه احياي درياچه قرار گيرد، اظهار کرد: بر اساس برنامه‌هاي ستاد احيا، کاهش 40 درصدي مصرف و فعاليت کشاورزي در حوضه ضروري است، هدفي که صرفا با کاهش سطح زيرکشت محقق نمي‌شود، بلکه اصلاح الگوي کشت، انتخاب محصولات متناسب با ظرفيت آبي منطقه، افزايش بهره‌وري آبياري، کاهش برداشت از منابع سطحي و زيرزميني و کنترل مصارف نيز بايد به صورت همزمان دنبال شود.

عيسي‌پور خاطرنشان کرد: بدون اصلاح توازن ميان منابع و مصارف آب در مقياس حوضه، افزايش ورودي ناشي از يک سال پربارش نمي‌تواند به تنهايي ضامن تداوم روند احيا باشد.

وي برداشت‌هاي غيرمجاز از منابع آب زيرزميني را يکي ديگر از چالش‌هاي مهم حوضه عنوان کرد و گفت: اگرچه برنامه انسداد چاه‌هاي غيرمجاز در حال اجراست و سرعت برداشت‌هاي غيرمجاز کاهش يافته، اما تداوم اين برداشت‌ها در برخي نقاط بالادست نشان مي‌دهد که اين مسئله هنوز به طور کامل حل نشده است.

مدير دفتر تلفيق و برنامه‌ريزي ستاد احياي درياچه اروميه ادامه داد: برداشت بي‌ضابطه از آبخوان‌ها مي‌تواند در بلندمدت تعادل ميان منابع آب زيرزميني و سطحي را برهم بزند و با کاهش جريان پايه رودخانهها، ميزان آبي را که در نهايت به درياچه مي‌رسد کاهش دهد.

وي تاکيد کرد: احياي درياچه اروميه نيازمند هماهنگي مستمر ميان دستگاه‌هاي متولي منابع آب، کشاورزي و محيط‌زيست است، مديريت منابع آب در حوضه نبايد صرفا به اقدامات مقطعي در سال‌هاي پربارش محدود شود، بلکه لازم است برنامه‌اي مستمر براي کنترل برداشت‌ها، تأمين حقابه، اصلاح الگوي مصرف و مديريت مصارف در سال‌هاي کم‌آبي وجود داشته باشد.

ضرورت کاهش وابستگي معيشتي جوامع محلي به کشاورزي پرمصرف

عيسي‌پور افزود: تامين حقابه درياچه در نهايت يک موضوع بين‌بخشي است و بدون همکاري وزارت نيرو، وزارت جهاد کشاورزي، سازمان حفاظت محيط‌زيست و همراهي جوامع محلي، دستيابي به احياي پايدار دشوار خواهد بود.

وي با اشاره به ضرورت کاهش وابستگي معيشتي جوامع محلي به کشاورزي پرمصرف گفت: کاهش فشار بر منابع آب حوضه مستلزم ايجاد فرصت‌هاي اقتصادي جايگزين براي جوامع محلي است. توسعه فعاليت‌هايي همچون معدن و صنايع فرآوري، گردشگري و ساير ظرفيت‌هاي اقتصادي منطقه مي‌تواند بخشي از وابستگي اشتغال به کشاورزي پرمصرف را کاهش دهد.

مدير دفتر تلفيق و برنامه‌ريزي ستاد احياي درياچه اروميه تصريح کرد: حوضه درياچه اروميه از شمال تا جنوب ظرفيت‌هاي متنوعي در حوزه گردشگري، تجارت، صنعت و معدن دارد که در صورت برنامه‌ريزي مناسب مي‌توان از آنها براي ايجاد اشتغال پايدار و کاهش فشار بر منابع آب استفاده کرد.

عيسي‌پور با اشاره به شرايط فعلي درياچه گفت: درياچه اکنون وارد فصل تبخير شده و طبيعي است که تراز و وسعت پهنه آبي در ماه‌هاي گرم سال کاهش پيدا کند. با اين حال، برآوردهاي موجود نشان مي‌دهد حجم آب درياچه همچنان در سطح قابل توجهي قرار دارد و پيش‌بيني مي‌شود تا پايان شهريور، حجم آب درياچه به حدود 2.6 تا 2.7 ميليارد مترمکعب برسد.

وي ادامه داد: روند بارش‌هاي پاييزي نيز در تداوم وضعيت موجود اهميت تعيين‌کننده‌اي خواهد داشت. اگر بارش‌ها در زمان مناسب آغاز شوند، مي‌توان انتظار داشت جريان رودخانه‌هاي حوضه زودتر فعال شود و بخشي از آب بارش‌ها به صورت روان‌آب وارد درياچه شود.

رهاسازي آب از سدها بايد بر اساس برنامه و متناسب با شرايط حوضه انجام شود

عيسي‌پور با اشاره به تجربه سال گذشته اظهار کرد: حتي در صورت وقوع بارش‌هاي سنگين، فاصله زماني ميان آغاز بارندگي و رسيدن روان‌آب به درياچه مي‌تواند قابل توجه باشد. خشک شدن بستر رودخانه‌ها و کاهش جريان پايه موجب شده بود بخشي از سيلاب‌ها با تأخير به درياچه برسد. در صورت تداوم بارندگي‌هاي مناسب و فعال شدن زودهنگام جريان رودخانه‌ها، شرايط هيدرولوژيک حوضه مي‌تواند براي تداوم روند افزايش ورودي آب مساعدتر باشد.

وي تاکيد کرد: با وجود اين، نمي‌توان احياي درياچه را صرفاً به بارش‌هاي مناسب وابسته کرد. بارندگي مطلوب امسال فرصتي مهم براي ترميم وضعيت درياچه ايجاد کرده است، اما تبديل اين فرصت به يک روند پايدار، نيازمند اجراي همزمان برنامه‌هاي مديريتي است.

مدير دفتر تلفيق و برنامه‌ريزي ستاد احياي درياچه اروميه افزود: رهاسازي آب از سدها بايد بر اساس برنامه و متناسب با شرايط حوضه انجام شود و مديريت منابع آب نيز بايد در سال‌هاي خشک و تر از يک الگوي مشخص و پايدار پيروي کند.

عيسي‌پور خاطرنشان کرد: اکنون بخش مهمي از الزامات احياي درياچه و چالش‌هاي پيش‌روي آن براي دستگاه‌هاي مسئول روشن است. مسئله اصلي بيش از آنکه ناشي از نبود شناخت نسبت به بحران باشد، به نحوه اجراي برنامه‌ها و استمرار همکاري ميان دستگاه‌ها بازمي‌گردد. قوانين و برنامه‌هاي لازم براي مديريت حوضه تدوين شده، اما تحقق اهداف احيا به اجراي دقيق آنها در بخش‌هاي مختلف وابسته است.

مدير دفتر تلفيق و برنامه‌ريزي ستاد احياي درياچه اروميه گفت: درياچه اروميه امسال از يک فرصت طبيعي مهم برخوردار شده است، فرصتي که افزايش بارش و ورود حجم قابل توجهي از آب به حوضه فراهم کرده است.

وي گفت:اما اگر اين افزايش منابع آبي با اصلاح الگوي مصرف، تثبيت حقابه، کنترل برداشت‌هاي غيرمجاز، مديريت کشاورزي و هماهنگي دستگاه‌هاي مسئول همراه نشود، ممکن است دستاوردهاي امسال صرفاً يک بهبود مقطعي باقي بماند. هدف اصلي بايد آن باشد که افزايش تراز و وسعت درياچه از يک اتفاق وابسته به شرايط اقليمي به نقطه آغاز روندي پايدار براي احياي اکولوژيک آن تبديل شود.

حجم آب درياچه اروميه به 3.3 ميليارد مترمکعب رسيد

مجيد رستگاري، مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي آذربايجان ‌غربي در گفتگو با خبرنگار مهر در خصوص آخرين وضعيت درياچه اروميه گفت: بر اساس آخرين پايش‌هاي انجام‌شده هم اکنون تراز سطح آب درياچه اروميه به 1270.83 متر رسيده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته 1.11 متر افزايش نشان مي‌دهد.

وي افزود: در حال حاضر مساحت پهنه آبي درياچه اروميه به 2 هزار و 596 کيلومترمربع رسيده است؛ در حالي که اين ميزان در مدت مشابه سال گذشته 573 کيلومترمربع بود و بر اين اساس، مساحت پهنه آبي درياچه 2 هزار و 23 کيلومترمربع افزايش يافته است.

مديرعامل شرکت آب منطقه‌اي آذربايجان‌غربي ادامه داد: حجم آب موجود در درياچه اروميه در حال حاضر به 3.30 ميليارد مترمکعب رسيده است که در مقايسه با 0.47 ميليارد مترمکعب در مدت مشابه سال گذشته، افزايش 2.83 ميليارد مترمکعبي را نشان مي‌دهد.

پهنه آبي و حجم آب درياچه اروميه در سال جاري، بيانگر بهبود قابل توجه وضعيت آبي اين پهنه ارزشمند نسبت به سال گذشته است و تداوم اين روند نيازمند مديريت و مصرف بهينه منابع آب در حوضه آبريز درياچه اروميه است.

وي با بيان اينکه ستان آذربايجان غربي سه حوزه آبريز دارد: حوزه ارس، حوزه درياچه اروميه و حوزه زاب. موضوع گفت‌وگوي امروز حوزه درياچه اروميه است. اين حوزه آبريز ميان سه استان آذربايجان غربي، آذربايجان شرقي و کردستان تقسيم شده است؛ به‌گونه‌اي که حدود 46 درصد آن در آذربايجان غربي، 43 درصد در آذربايجان شرقي و 11 درصد در کردستان قرار دارد.

رستگاري افزود: مجموع مساحت حوزه آبريز درياچه اروميه حدود 50 هزار کيلومتر مربع است که خود درياچه حدود 10 درصد اين مساحت را شامل مي‌شود. اقدامات مربوط به احياي درياچه اروميه از زماني آغاز شد که روند کاهش آورد درياچه شدت گرفت. در سال 1393، با مشاهده وخامت وضعيت، کارگروهي تحت عنوان «کارگروه ملي نجات درياچه اروميه» تشکيل شد.

تراز اکولوژيک درياچه اروميع 15.5 ميليارد مترمکعب است

وي ادامه داد: دستگاه‌هاي مختلفي از جمله سازمان حفاظت محيط زيست، وزارت نيرو، وزارت جهاد کشاورزي، سازمان برنامه و بودجه و وزارت کشور در اين کارگروه حضور داشتند. هدف اين کارگروه ابتدا تثبيت و سپس احياي درياچه بود. براي تثبيت، يک حجم مشخص آب هدف‌گذاري شد و براي احيا نيز رسيدن به تراز اکولوژيک معادل 15.5 ميليارد مترمکعب مدنظر قرار گرفت.

مديرعامل آب منطقه‌اي آذربايجان غربي در خصوص وظايف وزارت نيرو در کارگروه ملي نجات درياچه اروميه تاکيد کرد: وزارت نيرو نيز موظف به انجام اقدامات سخت‌افزاري و نرم‌افزاري شد، اقدامات سخت‌افزاري شامل اجراي پروژه‌هاي کلان و اقدامات نرم‌افزاري شامل تعادل‌بخشي، نصب کنتور، انسداد چاه‌ها و کنترل برداشت‌ها بود. براي دستيابي به هدف 15.5 ميليارد مترمکعب، مقرر شد حدود 3.1 ميليارد مترمکعب آب به درياچه تخصيص يابد که سهم استان‌ها و انتقال بين‌حوضه‌اي نيز در آن مشخص شد که سهم وزارت نيرو در انتقال بين حوزه‌اي آب، 600 ميليون مترمکعب بود.

وي تاکيد کرد: در بخش انتقال بين‌حوضه‌اي، دو پروژه بزرگ اجرا شد؛ انتقال آب از طريق سد کاني‌سيب، تونل 36 کيلومتري، کانال 11 کيلومتري و 28 کيلومتر مسير رودخانه گدار و همچنين مسير سد سيلوه و کانال جلديان، اکنون بخش عمده اين پروژه‌ها به بهره‌برداري رسيده و انتقال آب در حال انجام است.

سياست هاي دولت در حوزه احياي درياچه اروميه دنبال مي شود

استاندار آذربايجان‌ غربي با بيان اينکه مديريت استان با تمام توان اجراي سياست‌هاي دولت در حوزه احياي درياچه اروميه را دنبال مي‌کند، گفت: تداوم احياي درياچه اروميه نيازمند حمايت و اعتبارات ملي است.

رضا رحماني تيرماه امسال در جلسه بررسي روند پيشرفت احياي درياچه اروميه که به رياست رئيس‌جمهور پزشکيان برگزار شد، با تأکيد بر اينکه استان ظرفيت‌هاي خود را براي اجراي برنامه‌هاي احياي درياچه اروميه به‌کار مي‌گيرد، گفت: تحقق اهداف بلندمدت احياي اين پهنه ارزشمند ملي، مستلزم تداوم حمايت دولت و تخصيص اعتبارات کافي براي اجراي پروژه‌هاي زيربنايي و مديريت پايدار منابع آب است.

استاندار افزود: آذربايجان‌غربي در اجراي مصوبات ستاد احياي درياچه اروميه، اصلاح الگوي مصرف آب، توسعه سامانه‌هاي نوين آبياري، مديريت منابع و اجراي طرح‌هاي احيايي، اقدامات مؤثر و مسئولانه‌اي انجام داده است.

وي همچنين با بيان اينکه احياي درياچه اروميه يک مأموريت صرفاً استاني نيست، خاطرنشان کرد: اين موضوع يک مطالبه و مسئوليت ملي است و تحقق کامل آن بدون تأمين اعتبارات پايدار و حمايت ويژه امکان‌پذير نخواهد بود.

استاندار آذربايجان‌غربي با قدرداني از رويکرد رئيس‌جمهور در تدوين نقشه جامع مديريت منابع آب، خاک و توسعه منطقه، افزود: برنامه‌ريزي علمي، اصلاح الگوي کشت، ارتقاي بهره‌وري، تقويت نظام نظارتي و هدايت صحيح منابع مالي، مسير پايداري براي حفظ درياچه اروميه و توسعه متوازن منطقه ترسيم خواهد کرد.

رحماني اضافه کرد: در کنار اقدامات انجام‌شده در استان، با اختصاص اعتبارات و اختيارات لازم متناسب با اهميت ملي اين پروژه، ضمن تداوم روند احياي درياچه اروميه، معيشت مردم، امنيت زيست‌محيطي و توسعه پايدار شمال‌غرب کشور نيز تضمين خواهد شد.

وي در ادامه با اشاره به اجراي پروژه آبياري زيرسطحي هوشمند با مشارکت سازمان بين‌المللي فائو در نقاط مختلف حوضه آبريز درياچه اروميه به صورت پايلوت، افزود: با توجه به موفقيت اين پروژه در پايلوت‌هاي قبلي و ادامه مشارکت سازمان فائو، ضرورت دارد اجراي اين پروژه در مقياس‌هاي بزرگ در سطح حوضه آبريز درياچه اروميه ادامه يابد.

در حال حاضر به مدد بارش ها وضعيت درياچه اروميه بهبود نسبي يافته بايد منتظر ماند و ديد مديريت اين تالاب قادر به حفظ وضعيت فعلي يا احياي آن خواهد بود يا نه؟

منبع: خبرگزاري مهر