فراز و فرود احزاب شيعي در افغانستان

هرچند تعداد احزاب شيعي در افغانستان طي بيست سال اخير افزايش يافت، اما مهم‌ترين اين احزاب عبارت بودند از: حزب «حرکت اسلامي» به رهبري مرحوم آيت‌الله آصف محسني و حزب «وحدت اسلامي» به رهبري شهيد عبدالعلي مزاري، که در دهه 50 و 60 هجري شمسي تأسيس شدند و به فعاليت‌هاي سياسي و نظامي آغاز کردند.

احزاب شيعي در شرايطي شکل گرفتند که افغانستان گرفتار اشغال و تهاجمات فرهنگي و نظامي قرار داشت و شيعيان با درک اين موضوع که عقيده، ايمان، مذهب و دين در معرض خطر تهاجم قرار گرفته است، اقدام به فعاليت‌هاي سياسي و نظامي کردند. اقداماتي‌که طي چند دهه بخشي از تاريخ معاصر افغانستان را شکل داد.

«حرکت اسلامي» نخستين حزب شيعي در افغانستان بود که در سال 57 توسط آيت‌الله محمدآصف محسني(ره) براي مقابله با حکومت کمونيستي اين کشور تاسيس شد و اين حزب با مجموعه‌اي از علما و طلاب آغاز به فعاليت کرد.

اين حزب شيعي در جريان تحولات داخلي افغانستان با پرورش کادرهاي نظامي و سياسي، نقش مهم و موثري را در ساختارهاي اين کشور ايفا کرد. پس از ختم اشغال و پايان جنگ‌هاي داخلي، اعضاي ارشد حزب حرکت اسلامي از جمله حجت‌الاسلام والمسملين سيدعلي جاويد، به عنوان وزير پلان و معاون نخست‌وزير در دولت برهان‌الدين رباني، همچنين وزير حمل‌ونقل و عضو پارلمان در دوره جمهوريت، نقش ايفا کرد.

سيدحسين انوري که پنج سال قبل در کابل درگذشت، بنيان‌گذار جنگ‌هاي چريکي شناخته مي‌شود. او که به فرمانده جسور و عملگرا معروف است، ميان شيعيان افغانستان از نفوذ گسترده‌اي برخوردار بود و به خاطر وجود وي حزب حرکت اسلامي افغانستان يکي از احزاب قدرت‌مند افغانستان بود.

او در نظام جمهوريت به عنوان وزير زراعت، استاندار کابل و هرات و عضو مجلس نمايندگان افغانستان نقش ايفا کرد و تعدادي از جوانان شيعه از طريق وي‌ در ساير ادارات دولتي فعال شدند.

حزب وحدت اسلامي، از ديگر احزاب مهم شيعيان افغانستان بود که بر اثر ائتلاف تعداي از احزاب و گروه‌هاي شيعه، در سال 1368 اعلام حضور کرد و براي تحقق ارزش‌هاي شيعي و به رسميت شناختن فقه جعفري، به فعاليت‌هاي سياسي و نظامي رو آورد.

شهيد عبدالعلي مزاري، مرحوم قربان‌علي عرفاني، محمد کريم خليلي، حاجي محمد محقق، و استاد محمد اکبري، معاون فعلي شوراي علماي شيعه افغانستان، از اعضاي ارشد اين حزب بودند.

آقاي خليلي از طريق اين حزب و به نمايندگي از جامعه تشيع، حدود 14 سال معاون رياست‌جمهوري حامد کرزي بود. اما بسياري از شيعيان افغانستان به دليل ناتواني در بهبود وضعيت مردمي و عدم نمايندگي درست، رضايت چنداني از کارکردهاي او ندارند.

با ايجاد دولت انتقالي و استقرار نظام جمهوريت در افغانستان، بسياري از احزاب شيعي از جمله حزب وحدت و حزب حرکت اسلامي دچار انشعاب گسترده شدند. حزب وحدت به چند حزب تبديل شد که مهم‌ترين آنان را کريم خليلي و محمد محقق رهبري مي‌کرد.

حزب حرکت هم با استعفاي آيت‌الله محسني(ره) در سال 1384 از رهبري حزب، دچار انشعاب شد؛ حزب حرکت اسلامي به رهبري سيدعلي جاويد باقي ماند و ساير اعضاي ارشد حزب از جمله سيدحسين انوري، حزب حرکت اسلامي مردم افغانستان را تاسيس کرد.

احزاب شيعي ديگري نيز به رهبري حجت‌الاسلام سيدهادي هادي، عبدالغني کاظمي و... شکل گرفت و با ادعاي نمايندگي از شيعيان وارد فعاليت‌هاي سياسي شدند.

طي 22 سال گذشته، با وجود حضور احزاب شيعي در سطح کلان ملي افغانستان، شيعيان همواره انتقاد داشتند که رهبران اين احزاب و جريان‌ها در اين مدت سرگرم زراندوزي و تامين منافع شخصي بودند و آن‌گونه که مي‌بايست در خدمت جامعه تشيع نبودند.

مناطق شيعه‌نشين افغانستان در طول بيش از 20 سال دوره جمهوريت، به خاطر عدم توجه بزرگان و مسئولان شيعه، هيچ‌گاه شامل استان‌هاي «درجه يک» نبودند و برنامه‌هاي زيرساختي و توسعه‌محور در آن مناطق به درستي صورت نمي‌گرفت.