شکست شوروي در نفوذ به آذربايجان ايران و تاثير انقلاب اسلامي بر مسلمانان قفقاز (7)

در آن زمان، هيچ کشوري حاضر نبود به کمک جمهوري آذربايجان بشتابد. زيرا آشفتگي سياسي عجيبي بر آن حاکم بود و با فروپاشي شوروي، ساختار اقتصادي و اجتماعي نيز درهم ريخته و خزانة اين کشور نوپا نيز خالي بود! جمهوري آذربايجان براي ايستادن در مقابل ارامنه که به سرعت در حال پيشروي به سمت باکو بودند، به سلاح و آموزش نظامي نياز مبرم داشت.

هاشمي رفسنجاني در خاطرات مربوط به يکشنبه 15 دي 1370 /5 ژانويه 1992نوشته است:«عصر آقاي واعظي آمد. گزارش سفر به آذربايجان شوروي سابق را داد. آنها خواستار اسلحه و آموزش نظامي و توسعة همکاري نفتي و گاز و... هستند.»

واقعيت اين است که ايرانيّت و انقلاب اسلامي در شمال ارس و آسياي ميانه به‌ويژه در ميان آذري‌هاي قفقاز تاثير چشمگيري داشت، و در عين حال همين دو موضوع، موجب گرايش ايراني‌ها به سمت مسلمانان قفقاز و حتي آسياي ميانه و ارائة کمک‌هاي برادرانه به آنها بود. بديهي است که آذري‌هاي قفقاز از ارتباط عميق‌تر و گسترده‌تري با ايران برخوردار بودند و تمايل ايراني‌ها به آنها بيشتر بود.

بررسي ابعاد و نشانه‌هاي تاثير انقلاب اسلامي ايران بر آذري‌هاي قفقاز، پژوهشي دامنه‌دار مي‌طلبد. در اين مجال تنها به نشانه‌هايي از تاثير انقلاب اسلامي بر قفقاز اشاره شد تا اين نکته مورد توجه قرار گيرد که به رغم تمام تلاش‌ها و تبليغات شوروي ضدّ مذهب و خداباوري، مذهب همچنان براي جامعة آذري‌هاي قفقاز جاذبه‌هاي عميق و تعيين کننده‌اي دارد. آن هم مذهبي مانند تشيع که علاوه بر آموزه‌هاي الهي و سياسي، رويدادهاي شگفت‌انگيز و تاثيرگذاري مانند عاشورا دارد که همواره براي انسان‌هاي آزاديخواه و ذلت‌ ستيز به ويژه آذري‌هاي قفقاز الهام‌بخش و حرکت‌آفرين است.

انقلاب اسلامي که با رهبري عالمي مجاهد از سلالة رسول مکرّم اسلام (صلوات‌الله عليه‌وآله) به پيروزي رسيده، قرائتي راستين از مذهب تشيع و انقلاب بر مبناي آموزه‌هاي ديني را به مسلمانان ارائه کرده است. اين قرائت راستين از مذهب و تشکيل دولت بر اساس آن، براي خداباوران و به‌ويژه براي کساني که با درجات گوناگون در زندگي جهت‌گيري مذهبي دارند، جذابيت‌هاي خاص خود را دارد. اين جذابيت‌ها حتي در ميان مسلمانان قفقاز که در نظام آموزش و پرورش کمونيستي آن، متون خداناباوري به دانش‌آموزان تدريس مي‌شد، موجب مي‌شد که مردم تصاوير امام خميني را در تظاهرات اعتراض‌آميز عليه شوروي در دست بگيرند. 

در واقع با انقلاب اسلامي، احساسات و تفکر اسلامي و شيعي در ميان آذري‌هاي قفقاز با در نظر گرفتن شرايط و فضاي ضدّ ديني شوروي به حياتي نو رسيده است. در قفقاز، تاثير انقلاب اسلامي و تاثير ايران در واقع تاثير واحدي محسوب مي‌شود. يعني پيروان يا علاقمندان مذهب و انقلاب اسلامي، به ايران نيز علاقه نشان مي‌دهند.

 اسلام و مذهب و فرهنگ ايراني که در انقلاب اسلامي تجسم يافته، قدرت نرم ايران را به فراسوي مرزها گسترش داده است و بديهي است که چالش‌هايي را نيز در پي داشته باشد. اگر در جايي باغي از گل‌هاي محمّدي باشد، ناچار بوي خوش آن به اطراف پراکنده مي‌شود و ممکن است برخي نسبت به اين بوي خوش حساسيت شديدي داشته باشند. اين حساسيت‌هاي شديد، چالش‌هايي ايجاد خواهدکرد و نبايد از اين چالش‌ها ترسيد.

قدرت نرم انقلاب و جمهوري اسلامي، واقعيتي است که در کشورهاي مختلف به ويژه در ميان شيعيان از جمله در کشورهايي مانند عراق، لبنان، بحرين، يمن، افغانستان، آذربايجان، پاکستان و... با مراتب مختلف رخ نموده و تاثيرات شگفت‌انگيزي بر جاي نهاده است. به گونه‌اي که در طي هشت سال جنگ تحميلي بر ايران، هزاران تن از شيعيان از کشورهاي مختلف براي دفاع از انقلاب اسلامي و ايران در ميدان جنگ حاضر شده و به شهادت رسيدند. اين قدرت نرم، قدرتي است که بسياري از کشورهاي جهان در حسرت آن هستند و نمي‌توانند به آن دست يابند.

به دلايل مختلف از جمله تبليغات بيروني و دروني حول چالش‌هاي ناشي از قدرت نرم، عده‌اي ممکن است قدرت نرم ايران را نه از عوامل قدرت کشور، بلکه عاملي چالش‌زا و ناشي از ماهيت ايدئولوژيک حکومت تلقي کنند که با منافع ملي سازگار نيست! اينکه عده‌اي «قدرت نرم» يک کشور را با منافع ملي آن کشور سازگار ندانند، حاکي از سطحي‌نگري و اشتباه محاسباتي است. بر اساس چنين محاسباتي است که نقاط قوّت، به عنوان نقاط ضعف ديده مي‌شود و برعکس! البته در عالم نظريه‌پردازي سياسي براي نيل به اهداف خاص، مي‌توان حتي «ضعف» را براي يک کشور به عنوان قدرت و مزيت تعريف کرد و براي آن تئوري نيز ساخت!