شکست شوروي در نفوذ به آذربايجان ايران و تاثير انقلاب اسلامي بر مسلمانان قفقاز (4)

از وقايع مهمي که در گسترش مقاومت مردم تبريز و آذربايجان در برابر استيلاي نيروهاي شوروي و فرقة دمکرات مؤثر بود، برگزاري مراسم ترحيم در مساجد تبريز و آذربايجان به مناسبت ارتحال آيت‌الله‌العظمي سيّدابوالحسن اصفهاني، مرجع بزرگ شيعه در آن روزگار بود. معروف است که برپايي آيين‌هاي ترحيم و سوگواري براي آن مرجع بزرگ که هفته‌ها در تبريز و مناطق ديگر آذربايجان با طرح و مديريت آيت‌الله ميرزا فتاح شهيدي، مجتهد وارسته و بزرگ ادامه داشت، در شکست روحية سران فرقه و نيروهاي ارتش سرخ بسيار تاثيرگذار بود. اين حرکت سياسي به وضوح نشان مي‌داد که مردم تبريز و آذربايجان، مخالف کمونيسم و شوروي و دست نشاندگان آنها هستند. مرحوم دکتر رحيم نيکبخت ميرکوهي در اين باره نوشته است: «مهم‌ترين اقدام آيت‌الله شهيدي که پايه‌هاي قدرت و مشروعيت فرقه [دمکرات] را متزلزل ساخت، برپايي مجالس متعدد سوگواري به مناسبت ارتحال استاد خود سيدابوالحسن اصفهاني در تبريز و شهرهاي مختلف آذربايجان بود. مجالس بزرگداشتي که به مديريت وي برپا شد، در حقيقت مبارزة منفي با مشروعيت فرقة دموکرات بود که به اتکاي قدرت و حمايت نظامي ارتش سرخ مخالفان خود را قتل عام کرده و بر آذربايجان تسلط يافته بود. تداوم مجالس متعدد ترحيم تا چهلم آن مرجع فقيد در آذربايجان ادامه يافت.

در ساير شهرستان‌هاي آذربايجان، مردم و علما، مبارزات گسترده و همه جانبه‌اي با فرقه دموکرات داشته‌اند. در شهرستان ميانه، نهضت ميهن‌دوستان با همراهي علما به راه افتاده بود. در سراب حجت‌الاسلام صدري مهرباني مخالف سرسخت فرقة دموکرات بود. در اردبيل و مغان آيت‌الله صدوقي و آيت‌الله نجفي و سيد بلخاص از مخالفان فرقه محسوب مي‌شدند. در ارسباران نهضت ميهن‌پرستان ارسباران به همراهي يکي از روحانيون منطقه به راه افتاده بود که رؤساي اين نهضت بعد از نبردي شديد دستگير و اعدام شدند. در مراغه ميرزا حبيب مجتهد، فتوايي عليه فرقة دموکرات صادر کرده بود. در بناب آيت‌الله ميرزا باقري بنابي از مخالفان فرقه بود. در مرند تعدادي از رجال شهر از جمله حجت‌الاسلام محمدحسن رفيعيان تلگرافي در مخالفت با تجزية آذربايجان به مسکو ارسال کرده بودند. همة امضا‌کنندگان و حتي تلگرافچي که متصدي ارسال تلگراف بود به دستور استالين به قتل رسيدند. حتي خانوادة يکي از ايشان هم قتل عام شد. براي ايجاد رعب و وحشت، کساني که براي دفن مقتولين فرقه اقدام کرده بودند هم به قتل رسيدند!» ( https://www.tabnak.ir سايت تابناک، کد مقاله «کد خبر» 860256)

پيرامون نقش مذهب در شکست طرح شوروي براي تجزية آذربايجان ايران در سال‌هاي جنگ دوم جهاني رويدادهاي ديگري نيز رخ داده که با همة اهميت آنها، به دليل شرايط سياسي پيش از انقلاب اسلامي به ويژة مصادرة آزادي آذربايجان در سال 1325 از چنگ شوروي به نفع محمدرضاشاه و عدم ثبت فعاليت‌هاي ناشي از مذهب و روحانيت مغفول مانده است.

نقش آيت‌الله‌العظمي سيّدحسين بروجردي (1254-1340 خورشيدي)، مرجع بزرگ جهان تشيع در شکست سياست تجزيه‌طلبانة شوروي پيرامون آذربايجان ايران با ابلاغ موضع مرجعيت عالي شيعه به مردم ايران دربارة فرقة دمکرات آذربايجان و حکومت آن، از جمله موضوعاتي است که چندان مورد واکاوي و بررسي قرار نگرفته است. نگارنده براي نخستين بار در کتاب «خاطرات دکتر مهدي حائري يزدي» فرزند احياگر حوزة علمية قم، شيخ عبدالکريم حائري يزدي به اهميت نقش مرجعيت عصر در آزادي آذربايجان توجه پيدا کرد و در اين باره مقاله‌اي نيز در يکي از نشريات تبريز به چاپ رساند. 

آيت‌الله‌‌العظمي بروجردي، انتخابات دور پانزدهم مجلس شوراي ملي را به دليل تحت اشغال بودن آذربايجان تحريم کرد و نمايندگاني از سوي خود به تمام شهرها فرستاد که موضع مرجعيت و مسئلة تحريم انتخابات به خاطر اشغال آذربايجان را به اطلاع مردم برسانند. اين اقدام در واقع حرکتي سياسي براي ايجاد نوعي هماهنگي و وحدت نظر ميان مرجعيت، شبکة روحانيت و مردم براي رهايي آذربايجان بود.

اقدام آيت‌الله‌العظمي بروجردي در تبيين چگونگي مسئلة آذربايجان و تحريم انتخابات مجلس به خاطر اشغال آن، تاثير سياسي و مذهبي مهمي داشت و در ارتقاي مسئلة اشغال آذربايجان و لزوم آزادي آن از سلطة شوروي و فرقة وابسته به آن در نزد افکار عمومي بسيار مؤثر بود. با توجه به جايگاه و نفوذ معنوي بي‌همتاي مرحوم بروجردي، موضع وي در رويگرداني افزونتر مردم آذربايجان از حکومت فرقة دمکرات و شکست سياست تجزيه‌طلبي شوروي در آذربايجان تاثير فراواني بر جاي گذاشت. (مقالة «نقش آيت‌الله‌العظمي بروجردي در آزادي آذربايجان از اشغال بيگانه‌گرايان»، جلال محمدي، نشرية ميثاق، چاپ تبريز، سال هفتم، شمارة 175)

همانگونه که مذهب، روحانيت و جريان مذهبي، در شکست سياست تجزيه‌طلبي ابرقدرت شرق (شوروي) پيرامون آذربايجان ايران نقش مهمي داشته است، در قفقاز و در ميان آذري‌هاي آن سامان نيز، حداقل در کاهش آثار سياست‌ها و اقدامات ضدّ ايراني شوروي نقش داشته است.