شکست شوروي در نفوذ به آذربايجان ايران و تاثير انقلاب اسلامي بر مسلمانان قفقاز (5)

اين تنها پژوهشگران غربي مانند ديويد نيسمن نيستند که از تاثير انقلاب اسلامي بر آذري‌هاي قفقاز و آغاز برخي فعاليت‌هاي مذهبي در جامعة آذري‌هاي قفقاز پيش از فروپاشي شوروي و گرايش آنها به ايران و واکنش حزب کمونيست آذربايجان شوروي و مطبوعات وابسته به اين حزب دربارة تاثيرگذاري انقلاب اسلامي نوشته‌اند. حتي شخصيت‌هاي علمي شوروي نيز به تاثير انقلاب اسلامي بر آذري‌هاي قفقاز اذعان کرده‌اند. آندره‌ي ساخاروف (1300-1368 خورشيدي) فيزيکدان معروف و پدر بمب هيدروژني شوروي در خاطرات خود از سفر به باکو در سال 1367، حدود سه سال پيش از فروپاشي شوروي، جلوه‌هاي روشني از تاثير انقلاب اسلامي را در باکو روايت کرده است. وي که به عنوان يک شخصيت مورد توجه و ناراضي در شوروي، دربارة بحران قراباغ و درگيريهاي ارامنه و آذري‌ها به باکو سفر کرده بود، نوشته است: «اوضاع در طول راهپيمايي‌هايي که با حضور 500 هزار نفر [در باکو] صورت گرفته بود، بسيار متشنج بود. شعارها به طور کلي ضدّ ارمني و ملي‌گرايانه بود. اما پرچم‌هاي سبز مسلمانان، شعارهاي اسلامي و عکس‌هاي [امام] خميني ديده شده بود. يک دستمال گردن قرمز به ما نشان داده شد که عکس [امام] خميني روي آن گلدوزي شده بود.» (خاطرات آندره‌ي ساخاروف «جلد 2، ص 106»، ترجمة سهيلا ناصري، انتشارات اطلاعات، تهران، 1371)

ترديد نمي‌توان داشت که حمل پرچم‌هاي سبز، تصاوير امام خميني و سردادن شعارهاي اسلامي در تظاهرات پانصدهزار نفري اهالي باکو در سال 1988/1367 خورشيدي، نشانه‌هاي روشني از گرايش آذري‌ها به انقلاب اسلامي و ايران بود. آن هم در زماني که هنوز شوروي برقرار، و تشکيلات آهنين و استبدادي حزب کمونيست بر جمهوري سوسياليستي آذربايجان شوروي حاکميت داشت و هنوز مرزهاي ايران و شوروي براي مراودات و عبور و مرور مردم بسته بود و پاي ايراني‌ها به آن سوي ارس و به ميان آذري‌هاي قفقاز باز نشده بود.

گزارش ساخاروف از وجود نشانه‌هاي انقلاب اسلامي در تظاهرات ملي آذري‌ها در باکو، گزارشي از وجود نشانه‌هاي يک جريان مذهبي و انقلابي ايرانگرا در جامعة آذري‌هاي قفقاز، قبل از فروپاشي شوروي و شکل‌گيري ارتباطات مردمي ميان آذري‌هاي جدا شده از ايران با ايران است. در واقع مي‌توان نتيجه گرفت که نسبت دادن حرکت مذهبي و انقلابي ايرانگرا به ايران، اگر به معناي تاثيرپذيري از انقلاب اسلامي و فرهنگ ايراني است، درست است. اما اگر بدين معناست که جنبش و حرکت و جريان مذهبي و انقلابي ايرانگرا در جمهوري آذربايجان، ساخته و پرداختة ايران است، به طور کامل نادرست مي‌باشد. حتي اگر اين جريان از مساعدت‌هاي ايراني‌ها هم بهره‌مند شده باشد.

روز همبستگي جمهوري آذربايجان با جمهوري اسلامي ايران، يا «روز همبستگي آذربايجاني‌هاي جهان»؟

درست يک سال پس از گزارش ساخاروف، پدر بمب هيدروژني شوروي، از وجود نشانه‌هاي روشن انقلاب اسلامي و ايران در تظاهرات ملي و پانصدهزار نفري شيعيان آذري در باکو، «جنبش مرز» (سرحد حرکاتي) در ميان اهالي نخجوان که همواره گرايش افزونتري به ايران داشتند، شکل گرفت و اهالي نخجوان به سوي مرزهاي ايران سرازير شدند و موانع مرزي را که حکومت شوروي در طول مرز با ايران ايجاد کرده بود، تخريب کردند. اهالي نخجوان در ساحل ارس تجمع کرده و شعارهاي ديني و لااله‌الاالله و الله‌اکبر سر دادند و برخي‌ از آنها نيز از شدت اشتياق و احساسات، خود را به آب زده و از ارس گذشتند و به خاک ايران رسيدند.

در خاطرات روزنوشت مرحوم هاشمي رفسنجاني رئيس جمهور وقت ايران، مربوط به شنبه 9 دي 1368 /30 دسامبر 1989 دربارة اين رويداد آمده است: «اوّل شب، با وزراي اطلاعات، کشور و امور خارجه، دربارة مسائل و حوادث آذربايجان شوروي جلسه داشتيم. تحليل اين است که خود مردم باکو [آذربايجان شوروي] تمايل به انقلاب اسلامي دارند و شعار وحدت مي‌دهند. ولي عوامل حکومت شوروي و توده‌اي‌ها نفوذ کرده‌اند و شعارهاي انحرافي هم از قبيل استقلال آذربايجان و... مي‌دهند.» (بازسازي و سازندگي، خاطرات روزانة آيت‌الله هاشمي رفسنجاني، سال 1368)

اينکه مرحوم هاشمي رفسنجاني به روشني نوشته که آذري‌هاي آن سوي ارس، «تمايل به انقلاب اسلامي دارند» برگرفته از واقعيت‌هاي آن روزها و روزگاران، و در حکم يک سند معتبر تاريخي است که جهت‌گيري «جنبش مرز» (سرحد حرکاتي) را در سال 1368 خورشيدي نشان مي‌دهد.

سرازير شدن سيل مردم نخجوان به سمت مرزهاي ايران و جنبش مرز، پيامي جز وحدت و نزديکي با ايران نداشت. شعارهاي لااله‌الاالله و الله‌اکبر که اهالي نخجوان در ساحل ارس سر مي‌دادند، به روشني نشان مي‌داد که آنها نسبت به ايران اسلامي چه ديدگاهي دارند. آنها از ايران جدا شده بودند، ايراني که با پيروزي انقلاب اسلامي، جايگاه بلندي در جهان اسلام يافته بود و طبيعي بود که بر اساس رويکرد ميهني، ديني و مذهبي و عواطف ريشه‌دار ناشي از تعلق به ايران، به سوي مرزهاي ايران روي آورند.