شاعري از تبار سنت و نوآوري در شعر معاصر ايران

مهرداد اوستا از جمله چهره‌هايي است که نام او با هويت ادبي بروجرد و جريان شعر متعهد معاصر گره خورده شاعري که از دل سنت قصيده‌سرايي برخاست اما به بازتوليد مفاهيم کهنه بسنده نکرد و کوشيد زبان کلاسيک را به بيان مسائل انسان معاصر نزديک کند.

زندگي علمي و ادبي او، از تحصيل در رشته الهيات و فلسفه دانشگاه تهران تا تدريس و فعاليت در نهادهاي فرهنگي پس از انقلاب اسلامي نشان مي‌دهد که اوستا تنها شاعر نبود، بلکه متفکري دغدغه‌مند با نگاه اجتماعي و تاريخي به ادبيات به شمار مي‌رفت.

آثار او چه در قالب شعر و چه در پژوهش‌هاي ادبي، حامل نشانه‌هايي از پيوند ميان سنت، حماسه، هويت ملي و تجربه‌هاي زيسته فردي و اجتماعي است، ويژگي‌ که باعث شد شعر او در ميان نسل جوان شاعران دهه‌هاي مياني قرن چهاردهم جايگاهي متمايز بيابد.

بازخواني ميراث مهرداد اوستا به‌ويژه در سالروز تولدش، نه فقط اداي دين به يک شاعر برجسته، بلکه گامي در جهت فهم روند دگرگوني شعر کلاسيک و نسبت آن با تحولات فکري، اجتماعي و سياسي ايران معاصر است.

نگاه زرين‌کوب به جايگاه ادبي اوستا

در همين زمينه، زنده‌ياد عبدالحسين زرين‌کوب منتقد و پژوهشگر برجسته ادبيات ايران، اوستا را شاعري دانسته که با وجود وفاداري به شيوه استادان کهن در جست‌وجوي معاني تازه، ديدگاه‌هاي نو و مضامين بديع بوده و توانسته است ميان لفظ و معنا تعادلي سنجيده برقرار کند.

به باور اين منتقد دقت در انتخاب واژگان، گرايش به تصويرسازي‌هاي تازه و تلاش براي آفرينش تشبيه‌ها و استعاره‌هاي نو، شعر و نثر اوستا را از بسياري از هم‌نسلان خودش متمايز مي‌کند و به آثارش طراوتي خاص مي‌بخشد.

زرين‌کوب همچنين بر اين نکته تاکيد دارد که نثر اوستا، با وجود استحکام و اتکاي عميق به سنت‌هاي ادبي، از نوعي آهنگ و حال‌ و هواي شاعرانه برخوردار است که آن را در مرز ميان شعر و نثر قرار مي‌دهد.

در اين نگاه، مهرداد اوستا از حيث احساس و تخيل، به تعبير زرين‌کوب به «خانواده‌اي برگزيده از ذوق» تعلق دارد، خانواده‌اي که شور حماسه و هيجان رمانتيک، عنصر جدايي‌ناپذير بيان ادبي آن است.

پيوند به ديدگاه‌هاي دانشگاهي؛ تحليل معاصر از اوستا

در ادامه اين بازخواني استاديار دانشگاه آيت‌الله بروجردي مهرداد اوستا را يکي از کليدهاي اصلي فهم تحولات شعر کلاسيک در قرن چهاردهم خورشيدي مي‌داند و بر اين باور است که شناخت دقيق زندگي و آثار او براي مطالعه نسبت ادبيات و جامعه ضروري است.

استاديار دانشگاه آيت‌الله بروجردي مي‌گويد: اوستا با نام اصلي «محمدرضا رحماني ياراحمدي» در 20 بهمن 1308 در بروجرد متولد و در 17 ارديبهشت 1370 در تهران چشم از جهان فروبست، شناخت دقيق سير زندگي او براي فهم تحولات شعر کلاسيک در قرن چهاردهم خورشيدي ضروري است.

اسماعيل شريفي افزود: اوستا از نخستين سال‌هاي تحصيل در تهران، هم‌زمان با فراگيري الهيات، فلسفه و ادبيات فارسي در دانشگاه به تدريس در دبيرستان‌ها و سپس دانشگاه تهران روي آورد؛ همين پيوند ميان آموزش رسمي و فعاليت ادبي موجب شد قصيده‌سرايي متکي بر سنت، در آثارش با بن‌مايه‌هاي اجتماعي و حتي سياسي ترکيب شود.

وي ادامه داد: نخستين تصحيح اوستا، يعني «ديوان سلمان ساوجي» (1332)، نشان مي‌دهد، او از سنين جواني در روش‌شناسي پژوهش ادبي نيز تبحر و تخصص داشته است.

شريفي تاکيد کرد: آثار اوستا از «از کاروان رفته» تا «شراب خانگي ترس محتسب خورده» مدارکي ممتاز براي مطالعه ارتباط ساختار قصيده با تحولات نهادي در جامعه ايران ميانه قرن بيستم به شمار مي‌روند، بازخواني آثار اوستا به‌ويژه منظومه‌هاي حماسي مانند «حماسه آرش» مي‌تواند به تبيين «ملي‌گرايي فرهنگي» در دوره پيش و پس از انقلاب کمک کند.

وي با استناد به اسناد آرشيوي زندان قصر يادآور شد: اوستا در شهريور 1332 به علت سرودن اشعار انتقادي عليه رژيم پهلوي بازداشت شد، اين تجربه زندان بعدها مضامين مقاومت و عدالت‌خواهي را در سروده‌هايش تشديد کرد.

وي با تاکيد بر لزوم درج آثار اوستا در برنامه درسي مدارس بروجرد بيان کرد: تداوم هويت فرهنگي شهر در گرو آشنايي نسل جوان با مفاخر خود است، مهرداد اوستا، با ميراث علمي و ادبي‌ شايسته چنين جايگاهي است و مي‌تواند الگوي مناسبي براي شناساندن پيشينه ادبي شهر علما و فرزانگان باشد.

مهرداد اوستا؛ معماري کلام و ميراث‌دار حکمت زاگرس

عضو هيات علمي دانشگاه پيام نور لرستان نيز در اين خصوص مي گويد: در وادي فرهنگ ايران، جايي که کلمات خود تجلي هويت‌ هستند، نام مهرداد اوستا (متولد بروجرد) طنيني است از استواري و ژرف‌نگري، اوستا فقط شاعر نبود؛ او يک فيلسوف سخن بود که توانست شکاف‌هاي مدرنيته را با پلي از ايمان و اصالت ايراني پر کند، ريشه‌هاي اوستا، مستقيم در خاک کهن لرستان و ديار بروجرد تنيده شده جايي که خلوص طبيعت و اصالت مردمان، سرچشمه‌ توانايي او در خلق آثاري شد که مرزهاي زمان و مکان را درنورديده‌اند.

پيمان رجبي افزود: آنچه شعر اوستا را از ديگران متمايز مي‌سازد، نه فقط زيبايي ظاهري، که عمق هستي‌شناسانه‌ آن
است.

وي با بيان اينکه اوستا شعر را عرصه‌اي براي کاوش در مفاهيم بنيادين زندگي، ايمان، عشق و وطن دانست، ادامه داد: سبک او ترکيبي شکوهمند از کلاسيسيسم متعهد و مدرنيسم انديشمنداست، او در دوران تحولات عظيم فرهنگي، با ايستادگي بر اصول خود، توانست شعر را از پوسته فقط عاطفي خارج کرده و آن را به سنگري مستحکم براي تبيين جهان‌بيني توحيدي و ايراني بدل کند، اوستا در منظومه‌هاي بلند خود، مانند «تفسير» يا «حماسه ايمان»، نه تنها قصه‌گويي، بلکه کدگشايي از رازهاي جهان را به عهده گرفت.

رييس دانشگاه پيام نور لرستان يادآور شد: زادگاه اوستا، بروجرد، تنها يک نقطه جغرافيايي نيست؛ بلکه منبع تغذيه‌ روحي و زباني اوست.

رجبي اضافه کرد:‌ زاگرس، با شکوه بي‌هياهو و قدمت ناگسستني‌اش، به شاعر آموخت که چگونه در عين سادگي، نهايت معنا را بيان کند، اوستا پلي بود ميان سادگي اصيل مردمش و پيچيدگي‌هاي انديشه جهاني. ميراث او در هر بيت اداي ديني است به خاک پدري‌اش؛ اداي ديني که با قدرت بيان و استواري کلام همراه شده است.

وي گفت: امروز، مهرداد اوستا به عنوان يکي از انديشه‌ورزترين شاعران معاصر شناخته مي‌شود که توانست با تکيه بر فرهنگ غني ايراني و ريشه‌هاي محکم لرستاني، کلامي بسازد که هم براي زمان خود الهام‌بخش بود و هم براي آيندگان راهنما. ميراث او، سند زنده‌اي است بر اين که اصالت، ناب‌ترين شکل نوآوري است.

استاد دانشگاه پيام نور لرستان افزود: اوستايي بودن، يعني سخن گفتن از جاودانگي، در حالي که ريشه‌ها را در اعماق تاريخ نگه داشته‌اي.

مهرداد اوستا، شاعري است که ميان سنت و نوآوري، حماسه و انديشه، و شعر و مسئوليت اجتماعي، پلي ماندگار بنا کرد؛ پلي که امروز نيز مي‌تواند نسل جوان را به ريشه‌هاي هويت فرهنگي و ادبي خود پيوند بزند. بازشناسي اين ميراث، نه تنها پاسداشت يک شاعر بزرگ، بلکه تلاشي براي حفظ و تداوم حافظه فرهنگي ايران است؛ حافظه‌اي که بدون شناخت مفاخرش، آينده‌اي روشن نخواهد داشت.