سيوچهارمين هفته کتاب جمهوري اسلامي ايران از 23 تا 30 آبانماه 1405 با شعار «با کتاب گفتوگو کنيم» برگزار شد؛ مناسبتي که هر سال فرصتي براي توجه دوباره به جايگاه کتاب در زندگي فردي و اجتماعي فراهم ميکند.
در اين ميان، مرور عادت کتابخواني و آثار مورد توجه رهبر شهيد انقلاب، ميتواند روايتي متفاوت از نسبت يک چهره سياسي و مذهبي با جهان کتاب ارائه کند؛ روايتي که از سالهاي نوجواني آغاز ميشود و به حوزههاي گوناگون ادبي، تاريخي، ديني، فلسفي و اجتماعي ميرسد.
کتابخواني از نوجواني؛ از کتابخانه آستان قدس تا صدها رمان
براي شناخت نسبت آيتالله سيدعلي خامنهاي با کتاب، بايد به سالهاي نوجواني و آغاز دوران طلبگي ايشان برگشت؛ روزهايي که مطالعه فقط بخشي از برنامه درسي نبود، بلکه به علاقهاي جدي و پيوسته تبديل شده بود. خود ايشان در روايتهايي از آن دوران گفتهاند که در کنار کتابهاي درسي، تاريخ، ادبيات، شعر، قصه و رمان ميخواندند و بهويژه به داستان و رمان علاقه داشتند. اين علاقه تا جايي پيش رفت که در سالهاي نخست طلبگي، صدها جلد رمان مطالعه کردند؛ بسياري از آنها نيز آثار مشهور نويسندگان خارجي بودند.
کتابخانه آستان قدس رضوي يکي از مکانهايي بود که اين علاقه را جديتر کرد. ايشان در حدود 15 تا 16 سالگي به اين کتابخانه مراجعه ميکردند و ساعتها به مطالعه ميپرداختند. در خاطرهاي از آن روزها گفتهاند گاهي آنقدر در کتاب غرق ميشدند که صداي اذان ظهر را، با وجود پخش از بلندگوهاي نزديک قرائتخانه، نميشنيدند و تنها پس از مدتي متوجه ميشدند که ظهر شده است. حتي وقتي امکان خريد کتاب نداشتند، از کتابفروشي نزديک منزل رمان کرايه ميکردند تا مطالعه را ادامه دهند.
اين علاقه از ادبيات داستاني فراتر ميرفت. در روايت خود ايشان از مطالعات نوجواني، کتابهاي تاريخ، شعر، قصه و رمان در کنار آثار درسي و ديني قرار دارند. به گفته خودشان، در آن سالها با بسياري از ديوانهاي شعر آشنا شده بودند و به دليل آشنايي با زبان عربي، به مطالعه حديث نيز علاقه داشتند. ايشان حتي دفتر کوچکي براي يادداشتکردن احاديثي که ميخواندند، در اختيار داشتند و سالها بعد نيز برخي از همان احاديث را به خاطر ميآوردند.
در توصيف اهميت آن دوره براي مطالعه، از نوجواني و جواني بهعنوان فرصتي طلايي ياد کردهاند و تأکيد داشتهاند آنچه انسان در اين سنين ميخواند، در ذهن و حافظهاش ماندگار ميشود. اين خاطرات نشان ميدهد که کتابخواني براي ايشان از همان سالهاي نخست، محدود به مطالعه دروس حوزوي يا کتابهاي تخصصي نبود و ادبيات، تاريخ، شعر و داستان نيز سهمي جدي در مطالعاتشان داشتند.
گستره اين مطالعات در سالهاي بعد نيز ادامه پيدا کرد. عليرضا مختارپور، رئيس سازمان اسناد و کتابخانه ملي، در گفتوگويي درباره يادداشتهاي رهبر شهيد بر کتابهايي که مطالعه ميکردند، از تنوع موضوعي اين آثار سخن گفته است. به گفته او، حدود صد يادداشت از ايشان درباره حدود صد کتاب را ديده که در ميان آنها کتابهاي عربي، فقهي، داستاني، ترجمه، فلسفه، اقتصاد، شعر، رمان و آثار سياسي وجود داشته است.
اين يادداشتها نيز شکل واحدي نداشتند؛ گاهي در ابتداي کتاب، گاهي در انتهاي آن و گاه در حاشيه صفحات نوشته شده بودند. محتواي آنها هم صرفاً تأييد مطالب نبود؛ در مواردي توضيح، تکميل، نقد و حتي مخالفت با ديدگاه نويسنده در آنها ديده ميشد. همين نکته نشان ميدهد که مطالعه براي ايشان تنها خواندن منفعلانه متن نبود و با دقت، ارزيابي و گفتوگو با محتواي کتاب همراه
ميشد.
بنابراين، وقتي از کتابهاي مورد علاقه يا توصيهشده ايشان سخن ميگوييم، با فهرستي محدود از چند عنوان مشهور روبهرو نيستيم؛ بلکه با سليقه مطالعاتي متنوعي مواجهيم که از سالهاي نوجواني شکل گرفت و حوزههايي چون ادبيات، تاريخ، فلسفه، فقه، اقتصاد، سياست، شعر فارسي و عربي، حديث و آثار ديني را دربرميگرفت.
از «بينوايان» تا «جنگ و صلح» ؛ ردپاي ادبيات جهان در مطالعات رهبر شهيد
يکي از بخشهاي قابلتوجه در روايتهاي مربوط به مطالعات آيتالله خامنهاي، آشنايي و انس ايشان با رمانهاي کلاسيک جهان است. در ميان اين آثار، نام «بينوايان» اثر ويکتور هوگو جايگاه ويژهاي دارد؛ کتابي که نهفقط از آن بهعنوان يکي از آثار مهم ادبيات جهان ياد کردهاند، بلکه در سخناني در سال 1372 با تأکيد گفتهاند: «همه بايد بينوايان را بخوانند.»
اما علاقه ايشان به ادبيات جهان به اين رمان محدود نبود. در روايتهايي که از مطالعاتشان منتشر شده، از آثاري مانند «جنگ و صلح» نوشته لئو تولستوي، «دن آرام» اثر ميخائيل شولوخوف، «خانواده تيبو» نوشته روژه مارتن دوگار، «خوشههاي خشم» اثر جان اشتاينبک، «گذر از رنجها» نوشته آلکسي تولستوي و «داستان يک انسان واقعي» اثر بوريس پولهوي نيز نام برده شده است.
«ابلوموف» نوشته ايوان گنچاروف و «در جستوجوي زمان از دسترفته» اثر مارسل پروست نيز در ميان آثاري قرار دارند که در گفتوگوها و روايتهاي مرتبط با مطالعات ايشان به آنها اشاره شده است. همچنين از آثار ميخائيل زواگو و نمايشنامههاي ويليام شکسپير در اين زمينه ياد شده است.
اين فهرست از آن جهت اهميت دارد که نشان ميدهد ادبيات داستاني جهان در کنار مطالعات ديني، تاريخي و سياسي، جايگاه مشخصي در سليقه مطالعاتي ايشان داشته است. با اين حال، بايد ميان نام بردن از يک کتاب در جريان گفتوگو يا استناد به آن و توصيه مستقيم به مطالعهاش تفاوت قائل شد. همه آثاري که در خاطرات و سخنان ايشان مطرح شدهاند، الزاماً در شمار کتابهاي پيشنهادي به جوانان قرار نميگيرند؛ اما همين آثار، گستره مطالعات ادبي ايشان را نشان ميدهند.
از ادبيات فارسي تا قرآن و حديث؛ کتابهايي فراتر از رمان
در کنار رمانهاي خارجي، شعر و ادبيات فارسي نيز در مطالعات ايشان جايگاه قابلتوجهي داشت. آشنايي با ديوانهاي شعر فارسي از دوران نوجواني آغاز شده بود و در سالهاي بعد نيز توجه به آثار ادبي و شرح و بررسي متون کلاسيک ادامه داشت. در بازديدهاي نمايشگاه کتاب نيز به کتابهايي درباره ادبيات عرب، شرح غزليات سعدي و آثار فلسفي توجه نشان دادهاند.
در حوزه مطالعات ديني نيز علاقه به حديث از همان دوران نوجواني در خاطرات ايشان ديده ميشود. آشنايي با زبان عربي و يادداشتکردن احاديث در دفتر شخصي، بخشي از اين مسير مطالعاتي بوده است. در سالهاي بعد نيز فقه، قرآن و مباحث انديشه ديني در کنار ديگر حوزهها در مطالعات و يادداشتهاي ايشان حضور داشتهاند.
در واقع، نميتوان سليقه کتابخواني ايشان را صرفاً با عنوانهايي از ادبيات پايداري يا رمانهاي خارجي توضيح داد. آنچه از خاطرات شخصي و روايت نزديکان و مسئولان حوزه کتاب برميآيد، تنوعي از موضوعات است که از متون ديني و فقهي تا فلسفه، اقتصاد، سياست، تاريخ و ادبيات را شامل ميشود.
کتابهايي که به نوجوانان و جوانان پيشنهاد کردند
توجه به کتابخواني نسل جوان، بخش ديگري از ارتباط رهبر شهيد با کتاب بود. در ميان آثار مورد اشاره ايشان، چند عنوان بهطور مشخص براي کودکان، نوجوانان و جوانان معرفي شدهاند؛ آثاري که از ادبيات کلاسيک فارسي تا تاريخ استعمار و رمان معاصر را دربرميگيرند.
«تنتن و سندباد» نوشته محمد ميرکياني يکي از اين کتابهاست. اين اثر با تقريظي در سال 1395 مورد توجه قرار گرفت. ايشان در بخشي از يادداشت خود بر کتاب نوشتهاند: «حالا ديگر کار من آسان شد! همين بس است که نسخه اين کتاب را به همه بچهها بدهم.» اين جمله نشان ميدهد که کتاب را براي معرفي به مخاطب کودک و نوجوان مناسب دانستهاند.
مجموعه پانزدهجلدي «سرگذشت استعمار» نوشته مهدي ميرکيايي نيز از جمله آثاري است که مطالعه آن به نوجوانان و جوانان پيشنهاد شده است. ايشان در ديدار با جمعي از نخبگان در سال 1401 به اين مجموعه اشاره کردند و درباره محتواي آن، روايت تاريخي استعمار و چگونگي انتقال ثروت کشورهاي مستعمره به قدرتهاي اروپايي توضيح دادند.
«قصههاي خوب براي بچههاي خوب» اثر مهدي آذريزدي نيز از مجموعههايي است که در خاطرات ايشان جايگاه ويژهاي دارد. اين مجموعه هشتجلدي با بازآفريني قصههاي کهن فارسي، از جمله حکايتهاي کليله و دمنه، مرزباننامه، مثنوي، گلستان و آثار عطار، براي مخاطب کودک و نوجوان نوشته شده است. ايشان در روايت خود از آشنايي با اين کتاب گفتهاند که آن را براي فرزندانشان تهيه کردند و در تربيت و آشنايي آنان با ادبيات فارسي، از اين مجموعه بهره بردند.
«آن مرد با باران ميآيد» نوشته وجيهه ساماني نيز از آثار مورد توجه ايشان است که در تقريظ آن به اهميت مطالعه کتاب براي نوجوانان و جوانان اشاره شده است. در کنار اين کتابها، آثاري چون «روحالله» نوشته هادي حکيميان و «رهنماي طريق» نيز در ميان کتابهايي قرار دارند که در تقريظ منتشرشده بر آنها، به فايده مطالعه براي نسل جوان اشاره شده است.
اين توصيهها تنها به يک گونه ادبي محدود نيستند؛ از داستان و رمان تا روايت تاريخي و کتابهاي اخلاقي و معرفتي را شامل ميشوند.
تقريظهايي که کتابها را به مخاطبان بيشتري معرفي کردند
يکي از جلوههاي ارتباط رهبر شهيد با فضاي نشر، يادداشتها و تقريظهايي است که بر شماري از کتابها نوشتهاند. اين يادداشتها از دوران جواني آغاز شده بود؛ چنانکه عليرضا مختارپور نيز در گفتوگوي خود توضيح داده است که ايشان از سالهاي پيش از انقلاب، بر کتابهايي که ميخواندند يادداشت مينوشتند يا در حاشيه صفحات نظر خود را ثبت ميکردند.
در سالهاي پس از انقلاب، اين يادداشتها درباره آثار مختلف، بهويژه کتابهاي دفاع مقدس، ادامه پيدا کرد. در ميان آثار تقريظشده، خاطرات رزمندگان و آزادگان، روايت زندگي شهدا، کتابهاي مربوط به خانوادههاي ايثارگران، تاريخ جنگ و حتي آثاري درباره موضوعات ديني و اجتماعي ديده ميشود.
در فهرست 75 عنواني خبرگزاري تسنيم با عنوان «کتابهايي که خوشبخت شدند» ، نمونههاي متعددي از اين آثار معرفي شدهاند؛ از جمله «آب هرگز نميميرد» نوشته حميد حسام، «آن بيست و سه نفر» اثر احمد يوسفزاده، «آن مرد با باران ميآيد» نوشته وجيهه ساماني، «پايي که جا ماند» اثر سيدناصر حسينيپور، «پنجرههاي تشنه» نوشته مهدي قزلي، «تنتن و سندباد» اثر محمد ميرکياني، «روحالله» نوشته هادي حکيميان، «رهنماي طريق» ، «سرباز روز نهم» ، «سرباز کوچک امام» ، «نورالدين پسر ايران» ، «مربعهاي قرمز» ، «من زندهام» ، «مهاجر سرزمين آفتاب» ، «معبد زيرزميني» ، «فرمانده من» ، «ضربت متقابل» ، «مدال و مرخصي» ، «نجيب» ، «هنگ سوم» و «يادداشتهاي خرمشهر».
در ميان اين تقريظها، برخي يادداشتها صرفاً بيان احساس و تحسين کتاب نيستند و به جزئيات روايت، دقت تاريخي، شيوه نگارش و حتي کاستيهاي اثر نيز ميپردازند. براي نمونه، درباره «آب هرگز نميميرد» از ساعتهاي خوشي که با مطالعه کتاب سپري شده سخن گفتهاند و آن را از آثار برجسته خاطرات جنگ دانستهاند. درباره «آن بيست و سه نفر» نيز از روايت نوجواناني ياد کردهاند که در دوران اسارت، تجربهاي دشوار و در عين حال قابلتأمل را پشت سر گذاشتند.
در تقريظ بر «سرباز روز نهم» ، شخصيت شهيد مصطفي صدرزاده بهعنوان الگويي براي جوانان امروز و فردا معرفي شده و درباره «روحالله» نيز تصريح شده است که مطالعه کتاب براي نسل جوان سودمند است. اين نمونهها نشان ميدهد که تقريظها علاوه بر توجه به کيفيت ادبي و روايي آثار، گاه به معرفي شخصيتها و تجربههايي کمک کردهاند که ميتوانند براي نسلهاي بعدي موضوع مطالعه و شناخت باشند.
نمايشگاه کتاب؛ فرصتي براي گفتوگو با ناشران و نويسندگان
بازديدهاي آيتالله خامنهاي از نمايشگاه بينالمللي کتاب تهران نيز بخش ديگري از ارتباط مستمر ايشان با فضاي نشر بود. در اين ديدارها، گفتوگو با ناشران و پرسوجو درباره آثار تازه، موضوعات کتابها و وضعيت نشر، از نکات قابلتوجه گزارشهاي منتشرشده بوده است.
در بازديد سال 1402، ايشان حدود سه ساعت در نمايشگاه حضور داشتند و با غرفهداران و ناشران درباره آثار مختلف گفتوگو کردند. در غرفه نشر جمکران، ناشران از معرفي آثار مهدوي، داستانها و رمانهاي اين حوزه و کتابهاي ادبيات پايداري سخن گفتهاند. در همان ديدار، ايشان اشاره کردهاند که برخي از کتابهاي اين ناشر را مطالعه کردهاند و درباره مجموعه هشتجلدي «العبقري الحسان في احوال مولانا صاحب الزمان» نيز پرسوجو کردهاند.
در غرفه نشر هرمس، کتاب «جهانبيني در ايران پيش از انقلاب» مورد توجه قرار گرفت و ايشان درباره موضوع آن پرسيدند. همچنين کتابهايي درباره ادبيات عرب، شرح غزليات سعدي و آثار فلسفي را بررسي کردند. در غرفه سوره مهر نيز درباره انتشار خاطرات دفاع مقدس و آثار مرتبط با اين حوزه گفتوگو شد.
در روايتهاي مربوط به بازديدهاي نمايشگاه، علاقه شخصي به کتاب و انگيزه ترويج کتابخواني در کنار يکديگر مطرح شده است. در گفتوگوهاي ايشان درباره کتاب، بارها بر اين نکته تأکيد شده که فضاي مجازي نبايد جاي کتاب را بگيرد و کتاب بايد در سبد زندگي و اوقات مردم سهم داشته باشد.
در يکي از همين گفتوگوها، با اشاره به تنوع مطالعات خود گفتهاند که کتابهاي فني، تخصصي، علمي، رمان و بهخصوص خاطرات را مطالعه ميکنند. همچنين خاطرات دفاع مقدس و دفاع از حرم را آثاري ارزشمند دانسته و به مطالعه نوشتههاي زنان در اين حوزه اشاره کردهاند.
کتاب؛ از علاقه شخصي تا توصيه عمومي
مرور خاطرات نوجواني، حاشيهنويسيها، رمانهاي کلاسيک جهان، شعر فارسي، آثار تاريخي و ديني و تقريظهايي که بر کتابهاي نسل جوان نوشته شد، نشان ميدهد کتابخواني براي ايشان به يک حوزه محدود نبود. رمان و شعر در کنار تاريخ و فلسفه بود و متون فقهي و ديني در کنار کتابهاي اجتماعي و سياسي؛ ادبيات ايران هم کنار شاهکارهاي جهان جا داشت. همين تنوع، کتابهاي مورد علاقه و توصيهشده ايشان را از يک فهرست ساده فراتر ميبرد.
اما شايد مهمتر از فهرست کتابها، شيوهي مطالعه بود: خواندني که با دقت، نقد و گفتوگو با متن همراه بود؛ همان چيزي که شعار امسال هفته کتاب هم بر آن تأکيد دارد.
امروز که محتواي کوتاه و سرعت گردش اطلاعات، فرصت تمرکز و مطالعه عميق را محدود کرده است، پرسش اصلي اين است: چگونه ميتوان کتاب را از يک مناسبت سالانه به بخشي پايدار از زندگي خانوادهها و بهويژه نسل جوان تبديل کرد؟ پاسخ اين پرسش به سه چيز بستگي دارد: دسترسي آسان به کتاب، معرفي درست آثار و شکلگرفتن عادت مطالعه از سنين پايين.
اظهار نظر 0
روزنامه به دیدگاه شما نیازمند است،از نظراتتون روی موضوعات پیشوازی خواهیم کرد.