روايت يک بازار عجيب در بهشت‌زهرا

به گزارش تابناک، در سکوت، گاهي اتفاق ديگري مي‌افتد. سارقان سراغ سنگ‌هايي مي‌روند که ارزش بيشتري دارند. سنگ را از جاي خود جدا مي‌کنند، با خودرو از آرامستان خارج مي‌کنند و در کارگاهي، نوشته‌ها و نشانه‌هاي روي آن را مي‌سابند. سنگي که چند روز قبل نام يک انسان را بر خود داشته، حالا مي‌تواند دوباره وارد بازار شود؛ اين بار بدون نام، بدون گذشته و با قيمتي تازه.

صبح که خانواده‌اي براي زيارت مي‌آيد، به جاي سنگ قبر با حفره‌اي خالي روبه‌رو مي‌شود.

اين اتفاق تازه‌اي نيست. سرقت سنگ قبر در بهشت‌زهرا طي سال‌هاي گذشته بارها خبرساز شده و پليس و مسئولان سازمان بهشت‌زهرا نيز در مقاطع مختلف درباره آن صحبت کرده‌اند. با اين حال، انتشار خبرهاي تازه درباره سرقت تعداد قابل‌توجهي از سنگ‌ها بار ديگر اين موضوع را به ميان آورده است؛ اينکه چرا سنگ قبر، که قرار است نماد ياد و خاطره باشد، به کالايي با ارزش اقتصادي تبديل شده است.

سنگي که تا 200ميليون تومان قيمت دارد

براي فهميدن اينکه چرا سارقان به سراغ سنگ قبر مي‌روند، کافي است سري به بازار سنگ اطراف بهشت‌زهرا بزنيم.

قيمت‌ها يکسان نيست. نوع سنگ، ضخامت، اندازه، ميزان کار روي سنگ، حکاکي، گلدان‌ها و تزئينات مي‌تواند رقم نهايي را به شکل قابل‌توجهي تغيير دهد.

يکي از فروشندگان قيمت سنگ قبر را از حدود 12 ميليون تومان اعلام مي‌کند و مي‌گويد نمونه‌هاي گران‌تر مي‌توانند تا حدود 150 ميليون تومان هم برسند. فروشنده ديگري بازه قيمت را حدود 10 تا 60 ميليون تومان مي‌داند، اما وقتي صحبت از مدل‌هاي خاص، ضخامت بيشتر، حکاکي‌هاي پيچيده يا گلدان‌هاي مرمرين مي‌شود، رقم‌ها بالاتر مي‌روند.

براي برخي نمونه‌هاي خاص مرمر نيز قيمت‌هايي تا حدود 250 ميليون تومان مطرح مي‌شود. البته به گفته او، آپشن هايي نيز براي سنگ قبرها وجود دارد که قيمت را بالاتر هم مي‌برد؛ مثل آپشن کتيبه که خودش 30ميليون تومان قيمت دارد.

همين اعداد توضيح مي‌دهد چرا سنگ قبر براي برخي افراد ديگر فقط يک قطعه سنگ نيست؛ کالايي است که ارزش خريدوفروش دارد و طبيعتاً مي‌تواند هدف سرقت هم قرار بگيرد.

سنگ‌تراش‌هاي منطقه نيز مي‌گويند وزن بعضي از اين سنگ‌ها زياد است و جابه‌جايي آنها بدون خودرو تقريباً امکان‌پذير نيست. بنابراين سرقت يک سنگ قبر معمولاً ماجرايي نيست که يک نفر به‌سادگي آن را انجام دهد؛ جدا کردن، انتقال و بعد فروش يا آماده‌سازي مجدد آن نيازمند امکانات و در مواردي همکاري افرادي است که با کار سنگ آشنايي دارند.

سنگ‌هاي مرده، بازار زنده

روش کار، آن‌طور که در گزارش‌هاي قبلي پليس و روايت‌هاي فعالان اين حوزه آمده، پيچيده نيست اما نيازمند آشنايي با سنگ و بازار آن است.

سنگ از روي مزار جدا مي‌شود و به محلي ديگر انتقال پيدا مي‌کند. در آنجا سطح سنگ را مي‌سابند تا نوشته‌ها و مشخصات متوفي از بين برود. بعد سنگ مي‌تواند به عنوان سنگ دست‌دوم يا حتي، در صورت تغييرات بيشتر، به‌عنوان قطعه‌اي آماده استفاده دوباره عرضه شود.

در چنين چرخه‌اي، مهم‌ترين چيزي که از بين مي‌رود، نه خود سنگ بلکه هويت آن است.

نامي که خانواده‌اي براي ماندگار کردن خاطره عزيزش روي سنگ حک کرده بود، با چند بار ساب خوردن محو مي‌شود و همان سنگ مي‌تواند سر از مزاري ديگر دربياورد.

پليس در سال‌هاي گذشته از شناسايي و متلاشي کردن باندهاي سرقت سنگ قبر و کشف سنگ‌هاي مسروقه در مغازه‌ها يا مخفيگاه‌ها خبر داده است. با اين حال، تداوم گزارش‌ها نشان مي‌دهد برخوردهاي مقطعي نتوانسته اين بازار را به‌طور کامل از بين ببرد.

در اين ميان، خبرهايي درباره سرقت‌هاي گسترده در روزهاي اخير نيز مطرح شده است، اما درباره تعداد دقيق سنگ‌هاي سرقت‌شده و جزئيات نحوه خروج آنها از آرامستان، نياز به تأييد رسمي وجود دارد. آنچه مسلم است، سابقه اين نوع سرقت‌ها و نگراني فعالان و خانواده‌ها درباره تکرار آن است.

رقابت، حتي در آرامستان

اما داستان سنگ قبر فقط داستان سرقت نيست. در کنار اقتصاد سنگ، فرهنگ مصرف و چشم‌وهم‌چشمي هم حضور دارد.

در بعضي قطعات، سنگ‌هاي ساده در کنار نمونه‌هايي ديده مي‌شوند که گويي براي يک فضاي تجاري طراحي شده‌اند؛ سنگ‌هاي بزرگ و براق، مرمرهاي گران‌قيمت، گلدان‌هاي سنگي، کتيبه‌هاي پرکار و طرح‌هايي که هزينه آنها از توان بسياري از خانواده‌ها خارج است.

براي برخي خانواده‌ها، سنگ قبر فقط وسيله‌اي براي مشخص کردن محل دفن نيست؛ بخشي از تصويري است که مي‌خواهند از خود و خانواده‌شان به ديگران نشان دهند.

يک سنگ ساده ممکن است در کنار سنگي قرار گرفته باشد که ده‌ها ميليون تومان هزينه برداشته است. همين مقايسه مي‌تواند به رقابتي خاموش تبديل شود: اگر مزار همسايه چنين است، مزار ما چرا نباشد؟

در اينجا ديگر مسئله فقط احترام به متوفي نيست. پاي جايگاه اجتماعي، سليقه، توان مالي و نگاه ديگران هم به ميان مي‌آيد.

سنگ قبر سخنگو!

بازار سنگ قبر در سال‌هاي اخير فقط با گراني و سرقت خبرساز نشده است. در آذرماه 1404، انتشار ويديويي درباره توليد «سنگ قبر سخنگو» در فضاي مجازي واکنش‌هاي زيادي به دنبال داشت. بخش قابل‌توجهي از واکنش‌ها منفي بود و کاربران درباره تجاري‌شدن بيش از حد مناسک سوگواري و ورود فناوري و نمايش به فضايي که سوگ با سکوت و خاطره پيوند خورده است، بحث کردند.

وقتي سوگ با نمايش قاطي مي‌شود

از نگاه روان‌شناسان اجتماعي، اين رفتار را مي‌توان بخشي از تلاش بازماندگان براي حفظ تصوير اجتماعي خود دانست.

مرده طبيعتاً تفاوت ميان سنگ ارزان و سنگ چندصد ميليون توماني را درک نمي‌کند. انتخاب سنگ، در نهايت تصميم زندگان است؛ کساني که با فقدان مواجه شده‌اند و گاهي مي‌خواهند از طريق نوع مراسم، سنگ قبر يا ميزان هزينه‌اي که مي‌کنند، عشق، احترام يا حتي موقعيت اجتماعي خود را نشان دهند.

البته نمي‌توان هر خانواده‌اي را که سنگ گران‌قيمت انتخاب مي‌کند، متهم به چشم‌وهم‌چشمي کرد. گاهي انتخاب سنگ خاص بخشي از سليقه يا خواست خانواده است و گاهي نيز خانواده تصور مي‌کند با هزينه بيشتر، احترام بيشتري به عزيز ازدست‌رفته گذاشته است.

مسئله زماني جدي مي‌شود که «احترام» به رقابت تبديل شود و رقابت، معيار ارزش قرار بگيرد. آن وقت سنگ قبر از يک نشانه ساده براي حفظ خاطره، به نمادي از توان مالي تبديل مي‌شود.

 فشار اقتصادي به مزار هم مي‌رسد

از سوي ديگر، نمي‌توان نقش مشکلات اقتصادي را ناديده گرفت.

در روايت‌هايي که درباره سارقان سنگ قبر مطرح شده، گاهي از افراد گرفتار اعتياد يا کساني سخن گفته مي‌شود که در شرايط شديد اقتصادي قرار دارند و سنگ را براي فروش مي‌دزدند.

اگر اين روايت‌ها را کنار قيمت چند ده ميليون توماني برخي سنگ‌ها بگذاريم، تصوير تلخ‌تري شکل مي‌گيرد: يک نفر براي حفظ خاطره عزيزش ده‌ها ميليون تومان هزينه مي‌کند و فرد ديگري همان سنگ را براي تأمين هزينه زندگي يا رفع يک نياز فوري مي‌دزدد.

اين تضاد، شايد بيش از خود سرقت درباره وضعيت اجتماعي امروز حرف بزند.

و نهايتا همه اين سنگ‌ها يک کار انجام مي‌دهند: نام يک انسان را براي مدتي طولاني‌تر در برابر فراموشي نگه مي‌دارند و بعد فراموش مي شوند!