راز عبور مخفي جنگنده‌هاي ايراني از چشم دشمن

در نگاه نخست، آنچه در فيلم ديده مي‌شود شايد صرفاً پرواز يک جنگنده در ارتفاع پايين به نظر برسد؛ اما پشت اين تصوير چند ثانيه‌اي، مجموعه‌اي از ملاحظات فني، عملياتي و انساني قرار دارد که اجراي آن را به يکي از پرريسک‌ترين گونه‌هاي پرواز رزمي تبديل مي‌کند.

اين موضوع زماني اهميت بيشتري پيدا مي‌کند که بدانيم در روزهاي اخير، جزئيات تازه‌اي از يک مأموريت ويژه جنگنده‌هاي سوخو-24 نيروي هوايي ارتش در جريان جنگ 40 روزه منتشر شده است؛ مأموريتي که بنا بر روايت معاون هماهنگ‌کننده نيروي هوايي ارتش، براي هدف قرار دادن پايگاه العديد قطر که مرکز فرماندهي آمريکا در منطقه است، طراحي شده بود و خلبانان در تمام مسير ناچار به پرواز در ارتفاع بسيار پايين بودند.

تاکتيک NOE چيست و چرا اهميت دارد؟

تاکتيک NOE يا (Nap-of-the-Earth) در ساده‌ترين تعريف، شيوه‌اي از پرواز است که در آن هواگرد در ارتفاع بسيار پايين و تا حد امکان نزديک به عوارض زمين حرکت مي‌کند. فلسفه اصلي اين روش، استفاده از ويژگي‌هاي طبيعي محيط براي کاهش خط ديد سامانه‌هاي کشف دشمن است.

رادار براي کشف يک هدف به خط ديد نياز دارد. هرچه هواگرد در ارتفاع بالاتري قرار داشته باشد، از فاصله بيشتري مي‌تواند در معرض ديد رادارهاي زميني قرار بگيرد. اما کاهش ارتفاع مي‌تواند باعث شود عوارض زمين، بخشي از خط ديد ميان هواگرد و رادار را مسدود کنند.

بنابراين؛ NOE را نبايد صرفاً «پرواز خيلي پايين» دانست؛ اين تاکتيک در واقع بخشي از يک مفهوم بزرگ‌تر براي کاهش امضاي عملياتي و افزايش بقا در محيطي با تهديد پدافندي است.

البته اين تاکتيک يک مزيت بدون هزينه نيست. هرچه هواگرد به زمين نزديک‌تر شود، خطر برخورد با موانع، افزايش بار کاري خدمه پروازي، دشواري ناوبري و محدود شدن زمان واکنش افزايش پيدا مي‌کند. به همين دليل، پرواز در ارتفاع بسيار پايين نيازمند خلباناني با مهارت، تجربه و آمادگي بالا است.

مهارت بالاي خلبانان ايراني در پرواز

فيلم منتشرشده از پرواز جنگنده‌هاي ايراني از همين زاويه قابل توجه است. آنچه در تصوير ديده مي‌شود، نمونه‌اي از مهارتي است که در محيط رزمي مي‌تواند براي کاهش آسيب‌پذيري جنگنده در برابر سامانه‌هاي کشف و درگيري دشمن مورد استفاده قرار گيرد.

اهميت تصوير زماني بيشتر مي‌شود که آن را در کنار روايت‌هاي تازه از عمليات جنگنده‌هاي نيروي هوايي ارتش قرار دهيم.

بر اساس اظهارات اخير معاون هماهنگ‌کننده نيروي هوايي ارتش، چهار خلبان پايگاه شهيد دوران در مأموريتي ويژه با عبور از يک رينگ پدافندي مجهز به سامانه‌هاي پاتريوت، مأموريت خود را انجام دادند. در اين روايت تأکيد شده است که خلبانان براي اجراي مأموريت بايد در ارتفاع کمتر از 30 متر پرواز مي‌کردند.

اين جزئيات نشان مي‌دهد که پرواز ارتفاع پست در اين مأموريت، يک انتخاب نمايشي يا صرفاً تاکتيکي براي افزايش غافلگيري نبوده است؛ بلکه بخشي از الزامات عبور از يک محيط پدافندي پيچيده بوده است.

چرا ارتفاع پايين مي‌تواند معادله پدافند را تغيير دهد؟

سامانه‌هاي پدافندي مدرن معمولاً به‌صورت يک شبکه عمل مي‌کنند؛ رادارهاي جست‌وجو، سامانه‌هاي کنترل آتش، موشک‌هاي زمين‌به‌هوا و واحدهاي فرماندهي و کنترل در کنار يکديگر قرار مي‌گيرند تا هواگرد مهاجم را در مراحل مختلف کشف، رهگيري و درگيري کنند.

در چنين محيطي، مهاجم لزوماً به دنبال «نامرئي شدن» نيست؛ هدف اصلي مي‌تواند کاهش زمان و کيفيت واکنش مدافع باشد.

پرواز در ارتفاع بسيار پايين از همين منظر اهميت پيدا مي‌کند.

کاهش ارتفاع مي‌تواند باعث شود رادار زميني ديرتر با هدف درگير شود يا فرصت کمتري براي تشکيل يک مسير پايدار رهگيري در اختيار داشته باشد. به بيان ديگر، حتي اگر کشف در نهايت اتفاق بيفتد، مهاجم تلاش مي‌کند فاصله زماني ميان کشف و امکان درگيري مؤثر را کاهش دهد.

اين همان نقطه‌اي است که NOE از يک مهارت خلباني به يک مؤلفه تاکتيکي تبديل مي‌شود.

پاتريوت؛ وقتي پرواز پايين به بخشي از نبرد تبديل مي‌شود

در روايت منتشرشده از مأموريت سوخو-24ها، مسئله مهم فقط پرواز در ارتفاع پايين نيست؛ بلکه عبور از يک محيط دفاعي مجهز به سامانه پاتريوت است.

پاتريوت يکي از شناخته‌شده‌ترين سامانه‌هاي پدافند هوايي غربي است و در بسياري از شبکه‌هاي دفاعي منطقه‌اي به‌عنوان يکي از لايه‌هاي اصلي مقابله با تهديدات هوايي و موشکي مورد استفاده قرار گرفته است.

بنابراين، قرار گرفتن يک جنگنده در چنين محيطي به معناي ورود به فضايي است که در آن کشف، رهگيري و درگيري مي‌تواند توسط چندين لايه مختلف انجام شود.

در چنين شرايطي، خلبان با يک انتخاب ساده روبه‌رو نيست. پرواز در ارتفاع بالاتر، مزيت ديد و آگاهي محيطي بيشتري ايجاد مي‌کند، اما همزمان مي‌تواند هواگرد را در معرض کشف زودتر قرار دهد. پرواز در ارتفاع بسيار پايين، از سوي ديگر، امکان استفاده از پوشش زمين را افزايش مي‌دهد، اما خطرات پروازي و بار کاري خدمه را به‌شدت بالا مي‌برد.

اين همان معادله‌اي است که اهميت مهارت خلبان را نشان مي‌دهد

اجراي مأموريت‌هاي ضربتي در محيط‌هاي پرخطر

نکته قابل توجه ديگر، استفاده از سوخو-24 در چنين مأموريتي است.

سوخو-24 از نظر طراحي به نسل‌هاي قديمي‌تر جنگنده‌هاي تهاجمي تعلق دارد، اما فلسفه عملياتي آن از ابتدا بر اجراي مأموريت‌هاي ضربتي در محيط‌هاي پرخطر و امکان پرواز در ارتفاع پايين استوار بوده است.

ايران نيز طي دهه‌هاي گذشته اين ناوگان را حفظ، تعمير و عملياتي کرده و در رزمايش‌هاي مختلف، قابليت پرواز ارتفاع پست و مأموريت‌هاي دوربرد اين جنگنده را به نمايش گذاشته است. براي نمونه، در يک رزمايش نيروي هوايي ارتش، سوخو-24ها در سناريوهاي عمليات بردبلند و حمله به اهداف حياتي به‌کار گرفته شدند و همزمان پرواز ارتفاع پست جنگنده‌هاي مختلف نيز تمرين شد.

بنابراين، ارزش سوخو-24 در چنين مأموريتي صرفاً به قدمت يا مشخصات فني آن محدود نمي‌شود؛ بلکه ترکيبي از قابليت پرواز ارتفاع پايين، تجربه خدمه، آمادگي عملياتي و شناخت محيط نبرد اهميت پيدا مي‌کند.

تکنيک NOE؛ نبرد انسان با چند ثانيه

شايد مهم‌ترين بخش ماجرا در خود هواپيما نباشد؛ بلکه در کابين خلبان باشد.

پرواز در ارتفاع بسيار پايين، برخلاف پرواز معمولي، فرصت بسيار محدودي براي اصلاح خطا در اختيار خلبان قرار مي‌دهد. در ارتفاع بالا، يک تغيير مسير يا خطاي محدود ممکن است با زمان بيشتري براي اصلاح همراه باشد؛ اما نزديک سطح زمين، فاصله ميان خطا و حادثه بسيار کوتاه است.

به همين دليل، اجراي چنين پروازي نيازمند ترکيبي از مهارت، تمرکز، شناخت دقيق هواگرد، تجربه و توانايي تصميم‌گيري سريع است.

خلبان در چنين شرايطي فقط هواپيما را هدايت نمي‌کند؛ بلکه بايد همزمان وضعيت پرواز، محيط اطراف، مسير مأموريت و تهديدهاي احتمالي را مديريت کند.

اين مسئله نشان مي‌دهد چرا در نبرد هوايي مدرن، حتي پيشرفته‌ترين سامانه‌ها نيز بدون نيروي انساني آموزش‌ديده نمي‌توانند به‌تنهايي نتيجه را تعيين کنند.

تاکتيک پرسابقه در نيروي هوايي ايران

پرواز ارتفاع پست موضوع تازه‌اي براي نيروي هوايي ارتش نيست. در سال‌هاي دفاع مقدس نيز خلبانان ايراني بارها براي کاهش احتمال کشف توسط پدافند دشمن از پرواز در ارتفاع پايين استفاده کردند.

روايت‌هاي تاريخي از عمليات‌هاي برون‌مرزي نيروي هوايي ارتش نشان مي‌دهد که پرواز در ارتفاع پايين، به‌ويژه در مأموريت‌هاي نفوذي، بخشي از تجربه عملياتي خلبانان ايراني بوده است. در عمليات حمله به پايگاه‌هاي الوليد نيز فانتوم‌هاي ايراني در ارتفاع پايين حرکت کردند و حتي سوخت‌گيري هوايي در ارتفاع پايين در طرح عمليات لحاظ شده بود.

اين تجربه تاريخي در کنار آموزش و تمرين‌هاي بعدي، نشان مي‌دهد که مهارت پرواز ارتفاع پست در نيروي هوايي ايران صرفاً يک تکنيک تئوريک نبوده و طي دهه‌ها در قالب مأموريت و رزمايش تمرين شده است.

از «رادارگريزي» تا «کاهش فرصت واکنش»

يک اشتباه رايج درباره NOE اين است که تصور شود پرواز در ارتفاع پايين، هواپيما را به‌طور کامل از ديد رادار خارج مي‌کند.

تکنيک NOE يک هواگرد را نامرئي نمي‌کند؛ بلکه با استفاده از محدوديت‌هاي خط ديد و عوارض زمين، مي‌تواند شرايط کشف و درگيري را براي مدافع دشوارتر کند.

در جنگ مدرن، همين چند ثانيه اهميت حياتي دارد.

اگر سامانه پدافندي هدف را ديرتر کشف کند، زمان کمتري براي طبقه‌بندي هدف، تشکيل مسير رهگيري، تخصيص سامانه درگيرشونده و اجراي واکنش در اختيار خواهد داشت.

در نتيجه، ارزش NOE را بايد در چارچوب «مديريت زمان نبرد» ديد؛ نه صرفاً مخفي شدن از رادار.

چرا فيلم منتشرشده مهم است؟

فيلم‌هاي مربوط به جنگنده‌ها معمولاً از زاويه نمايش قدرت، سرعت يا تسليحات مورد توجه قرار مي‌گيرند؛ اما فيلم پرواز ارتفاع بسيار پايين ارزش ديگري دارد.

اين تصاوير، بخشي از مهارت انساني پشت قدرت هوايي را نشان مي‌دهند.

در جنگي که شبکه‌هاي پدافندي، رادارهاي هشدار زودهنگام، جنگنده‌هاي گشت هوايي و سامانه‌هاي موشکي در کنار يکديگر قرار دارند، اجراي يک مأموريت موفق فقط به داشتن جنگنده يا موشک وابسته نيست.

گاهي تفاوت ميان موفقيت و شکست، در توانايي خلبان براي عبور از محيط تهديد و حفظ هواگرد در شرايطي است که کوچک‌ترين خطا مي‌تواند پايان مأموريت باشد.

از همين رو، تصوير يک جنگنده که در ارتفاع بسيار پايين از روي زمين عبور مي‌کند، در واقع تصويري از بخش پنهان‌تر قدرت هوايي است؛ بخشي که در آمار تعداد هواپيما و برد تسليحات ديده نمي‌شود.

وقتي فناوري با مهارت خلبان به چالش کشيده مي‌شود

جنگ‌هاي امروز بيش از گذشته به سمت نبرد شبکه‌ها حرکت کرده‌اند؛ نبردي که در آن رادارها، ماهواره‌ها، هواپيماهاي هشدار زودهنگام، جنگنده‌ها، سامانه‌هاي پدافندي و مراکز فرماندهي و کنترل، اجزاي يک شبکه به‌هم‌پيوسته را تشکيل مي‌دهند و هر کدام بخشي از تصوير ميدان نبرد را در اختيار دارند.

در چنين محيطي، عبور از اين شبکه نيز به يک قابليت منفرد وابسته نيست، بلکه به مجموعه‌اي از توانمندي‌هاي هماهنگ نياز دارد؛ از انتخاب هواگرد و تسليحات گرفته تا اطلاعات، برنامه‌ريزي مأموريت، آموزش خلبان و انتخاب تاکتيک متناسب با شرايط ميدان نبرد.

پرواز در ارتفاع پست نيز يکي از همين قابليت‌هاست؛ قابليتي که به‌تنهايي راه‌حل نيست، اما در ترکيب با ساير اجزاي مأموريت مي‌تواند بر ميزان آسيب‌پذيري هواگرد در برابر تهديدات اثر بگذارد.

در اين ميان، آنچه اهميت پيدا مي‌کند، ترکيب توانمندي هواگرد با مهارت و تجربه خلبان، شناخت محيط، برنامه‌ريزي مأموريت، پشتيباني زميني و اجراي دقيق تاکتيک است.

وقتي زمين به بخشي از پوشش حفاظتي جنگنده تبديل مي‌شود

از اين منظر، فيلم منتشرشده از پرواز خلبانان ايراني را نبايد صرفاً يک نمايش مهارت دانست. اين تصاوير بخشي از واقعيتي بزرگ‌تر در نبرد هوايي را به نمايش مي‌گذارند؛ واقعيتي که نشان مي‌دهد در کنار فناوري‌هاي پيشرفته شناسايي و پدافندي، مهارت انساني و نحوه استفاده از محيط نيز همچنان يکي از عوامل تعيين‌کننده در ميدان نبرداست.

در پرواز ارتفاع پست، فاصله هواگرد با سطح زمين تنها يک عدد نيست. در اين ارتفاع، خطاي کوچک در کنترل هواگرد يا تصميم‌گيري مي‌تواند پيامدهاي سنگيني داشته باشد و به همين دليل، تجربه، تمرکز و مهارت خلبان اهميت دوچندان پيدا مي‌کند.

سوخو-24ها؛ از تمرين تا مأموريت واقعي

مأموريت سوخو-24هاي نيروي هوايي ارتش نيز نشان مي‌دهد که در جريان جنگ 40 روزه، پرواز ارتفاع پست صرفاً يک مهارت آموزشي يا نمايشي نبوده و در يک مأموريت واقعي و در محيطي همراه با تهديدات پدافندي مورد استفاده قرار گرفته است.

آنچه در فيلم منتشرشده ديده مي‌شود، تنها چند ثانيه از يک پرواز است؛ اما پشت همين چند ثانيه، سال‌ها تجربه پرواز رزمي، آموزش، تمرين و انتقال دانش خلباني قرار دارد.

به همين دليل، اهميت اين تصاوير صرفاً در ارتفاع پايين پرواز کردن خلاصه نمي‌شود؛ بلکه در نمايش بخشي از توانايي خلبان براي اجراي مأموريت در محيطي پيچيده و پرتهديد است؛ جايي که فناوري و مهارت در کنار يکديگر قرار مي‌گيرند و گاهي همين مهارت انساني است که مي‌تواند ميان کشف شدن و عبور موفق از ميدان تهديد تفاوت ايجاد کند.