حاکميت سکولاريسم دولتي

ممنوعيت عملي حجاب در مدارس دولتي. هيئت وزيران جمهوري آذربايجان در 21 سپتامبر 2026 مقررات مربوط به پوشش دانش‌آموزان را تغيير داد و استفاده از هر پوششي را که «با اصل سکولاريسم در آموزش عمومي مغايرت داشته باشد» يا «يکپارچگي لباس فرم را برهم بزند» ممنوع اعلام کرد.

ماجراي يک مصوبه جنجالي

اگرچه در اين مصوبه نامي از حجاب برده نشده، اما در عمل، از همان روزهاي نخست اجرا، مدارس در باکو، سومقاييت، گنجه و برخي شهرهاي ديگر از ورود دانش‌آموزان محجبه جلوگيري کردند و معلمان زن محجبه با اولتيماتوم برداشتن روسري يا استعفا مواجه شدند. اين تصميم نه‌تنها بحراني داخلي آفريد، بلکه پرسش‌هاي جدي درباره ماهيت سکولاريسم دولتي، آزادي مذهبي و جهت‌گيري سياست خارجي باکو پديد آورد.

جامعه جمهوري آذربايجان داراي يک بدنه قديمي و قدرتمند مذهبي و اسلامي است. حدود 65 درصد مسلمانان اين کشور شيعه و بيش از 30 درصد سني مذهب هستند. حجاب به‌عنوان يک نماد ديني و فرهنگي، ريشه‌اي عميق در سنن مردم جمهوري آذربايجان دارد. تصميم دولت براي ممنوعيت عملي حجاب در مدارس، اين بدنه مذهبي را به‌طور مستقيم هدف قرار داد و واکنش‌هاي گسترده‌اي را برانگيخت.

تصاوير منتشرشده در شبکه‌هاي اجتماعي، دختران نوجواني را نشان مي‌داد که پشت درهاي بسته مدارس گريه مي‌کردند و والدين خشمگينشان با مسئولان مدرسه بحث مي‌کردند. در يکي از موارد پربازتاب، دختر يکي از شهداي جنگ قره‌باغ به دليل داشتن حجاب از ورود به کلاس منع شد و مادرش در برابر دوربين‌ها فرياد زد که براي اين کشور فرزند بزرگ کرده و حالا با اين رفتار روبه‌رو شده است.

دانش‌آموزان برخي مدارس در اعتراض به اين محدوديت، کلاس‌ها را تحريم کردند و مقابل ساختمان‌ها تجمع کردند. وزارت کشور آذربايجان از بازداشت دست‌کم 37 نفر در ارتباط با اين اعتراضات خبر داد. پولاد اصلانوف، روزنامه‌نگار زنداني، نيز از داخل زندان به اين موج پيوست و در اعتراض به آنچه پايمال شدن حقوق قانون اساسي خواند، دست به اعتصاب غذا زد.

شکاف عميق در جامعه جمهوري آذربايجان

اين تصميم همچنين شکافي عميق در جامعه جمهوري آذربايجان ايجاد کرد. از يک سو، حاميان محدوديت‌ها از حزب حاکم «آذربايجان نوين» و برخي چهره‌هاي نزديک به حکومت، اين اقدام را بخشي از حفظ سکولاريسم آموزشي مي‌دانستند. از سوي ديگر، مخالفان مي‌پرسيدند چگونه مي‌توان از برابري آموزشي سخن گفت، اما دختري را صرفاً به دليل پوشش مذهبي‌اش از ورود به کلاس محروم کرد. يکي از دانش‌آموزان در ويدئويي که به‌سرعت پخش شد، مي‌گويد: «من يک کودک هستم. مي‌خواهم درس بخوانم! من هم اين حق را دارم».

تصميم ممنوعيت حجاب، محبوبيت خاندان علي‌اف را در ميان اقشار مذهبي جامعه آذربايجان به شدت تحت تأثير قرار داد. الهام علي‌اف در سخنراني دوم اکتبر در کنگره هشتم حزب «آذربايجان نوين»، بدون اشاره مستقيم به حجاب، بخش مهمي از سخنراني خود را به «تهديدهاي ايدئولوژيک خارجي» اختصاص داد و رسانه‌هاي مستقر در خارج از کشور را که به زبان ترکي آذربايجاني توليد محتوا مي‌کنند، نمونه‌اي از اين تهديدها خواند. او تأکيد کرد که سياست خارجي آذربايجان بايد به‌گونه‌اي تنظيم شود که هيچ‌کس در امور ما دخالت نکند.

با اين حال، اين موضع‌گيري نتوانست نارضايتي عمومي را مهار کند. اعتراضات نه‌تنها در باکو، بلکه به شهرهاي ديگر نيز سرايت کرد. جرقه اين اعتراضات از مدرسه شماره 69 در باکو و مدرسه متوسطه «بي‌شريف» در روستاي مولااوبا در شهرستان ماسالي شروع شد و در سه روز به مدارس ديگر نيز کشيد. در برخي گزارش‌ها، مقامات مدارس به صراحت مقابل دانش‌آموزان و معلمان محجبه دو انتخاب بيشتر پيشرو نگذاشتند: کنار گذاشتن حجاب يا ترک مدرسه. اين تحولات نشان مي‌دهد که سياست ممنوعيت حجاب، شکاف ميان حکومت علي‌اف و بخش قابل توجهي از جامعه مذهبي را عميق‌تر کرده است.

واکنش انتقادي کشورهاي اسلامي

واکنش ساير کشورهاي اسلامي به تصميم ممنوعيت حجاب در آذربايجان، عمدتاً انتقادي بوده است. پارلمان اندونزي، به‌عنوان بزرگ‌ترين کشور مسلمان جهان، عميقاً از اين تصميم ابراز تأسف کرد. سيه‌رول عيدي معزت، عضو مجلس نمايندگان اندونزي، گفت: «ما اين سياست را تأسف‌آور مي‌دانيم و از دولت آذربايجان مي‌خواهيم رويکرد محتاطانه‌تري در قبال مسئله حجاب اتخاذ کند. حجاب نماد افراط‌گرايي نيست، بلکه بيانگر ايمان صلح‌آميز و حق انساني هر زن مسلمان است. ممنوعيت فقط باعث آسيب و ناآرامي اجتماعي مي‌شود. او به کنفرانس اتحاديه پارلماني سازمان همکاري اسلامي (PUIC) اشاره کرد که در ژوئن 2026 در باکو برگزار شد و يکي از نتايج اصلي آن تعهد مشترک به مبارزه با اسلام‌هراسي در سراسر جهان بود.

مقتدي صدر، روحاني برجسته شيعه عراقي نيز اين تصميم را به شدت محکوم کرد و آن را «افراط‌گرايي سکولار» خواند و هشدار داد که چنين تصميمي مي‌تواند جريان‌هاي افراطي را تقويت کند و نفوذ غرب و اسرائيل را در اين کشور افزايش دهد. شوراي روابط آمريکايي-اسلامي (CAIR) نيز خواستار لغو محدوديت حجاب در مدارس آذربايجان شد و آن را نقض آزادي مذهبي خواند.

اما واکنش ترکيه، نزديک‌ترين متحد آذربايجان، از همه مهم‌تر بود. رجب طيب اردوغان، رئيس‌جمهور ترکيه، در سخنراني خود در مجمع عمومي سازمان ملل در 22 سپتامبر، بدون نام بردن از آذربايجان، ممنوعيت روسري در مدارس را حمله به ابتدايي‌ترين حقوق زنان خواند. اوکتاي سارال، مشاور ارشد اردوغان، نيز گفت که محروميت دانش‌آموزان محجبه از آموزش غيرقابل قبول است و از مقامات آذربايجان خواست اين رويه را معکوس کنند. حزب حاکم «آذربايجان نوين» به رهبري علي‌اف، اين اظهارات را محکوم کرد و مدعي شد که مقامات ترکيه و رسانه‌هاي نزديک به دولت آنکارا در حال دامن زدن به تنش‌ها هستند و اين اختلاف مي‌تواند به روابط دوجانبه آسيب بزند.

ريشه تصميم ممنوعيت حجاب در سياست ديرينه سکولاريسم دولتي جمهوري آذربايجان

ريشه تصميم ممنوعيت حجاب را بايد در سياست ديرينه سکولاريسم دولتي جمهوري آذربايجان جست‌وجو کرد؛ سياستي که از دوران شوروي به ميراث مانده و در سال‌هاي پس از استقلال نيز ادامه يافته است. باکو مي‌گويد هدفش حفظ بي‌طرفي مذهبي نظام آموزشي و يکسان‌سازي پوشش دانش‌آموزان است. اما پشت اين سياست، حساسيت فزاينده حکومت علي‌اف نسبت به هويت مذهبي و نگراني آن از نفوذ را نيز بايد جست‌وجو کرد.

علي‌اف در کنگره حزب حاکم «آذربايجان نوين» آموزش را يکي از ابزارهاي اصلي مقابله با آنچه «تهديدهاي ايدئولوژيک» مي‌خواند، معرفي کرد و نسبت به مداخله خارجي در سبک زندگي مردم کشورش هشدار داد. پس از آن نيز برخي چهره‌هاي نزديک به حاکميت، اعتراض‌ها به محدوديت حجاب را به تلاش‌هايي براي نفوذ سياسي و مذهبي از خارج مرتبط دانستند. روشن محمدوف، رئيس تلويزيون دولتي آذربايجان، احتجاجات را بخشي از يک «حمله ايدئولوژيک خارجي» عليه هويت ملي خواند و گفت که دولت با قاطعيت با هر تلاشي براي وارد کردن ارزش‌هاي «عربي-فارسي» به جامعه مقابله خواهد کرد.

تصميم ممنوعيت حجاب در شرايطي اتخاذ شد که منطقه خاورميانه و قفقاز با تنش‌هاي فزاينده‌اي مواجه است. جمهوري آذربايجان در سال‌هاي اخير روابط خود را با اسرائيل گسترش داده و به يک تهديد امنيتي براي ايران تبديل شده است. در جريان جنگ 12 روزه، آسمان اين کشور براي انجام ترور و بمباران تهران در اختيار صهيونيست‌ها بود.

در چنين شرايطي، تصميم ممنوعيت حجاب مي‌تواند به‌عنوان تلاشي براي تحکيم کنترل داخلي و کاهش نفوذ مذهبي که به باور حکومت مي‌تواند به نفوذ خارجي منجر شود، تفسير کرد. تحليلگران منطقه‌اي معتقدند که اين تصميم با رغبت نظام سياسي حاکم در تثبيت هويت سکولار دولت، در کنار ملاحظات سياسي و ژئوپليتيکي از جمله تقويت ارتباط با قدرت‌هاي غربي و اروپايي و توسعه روابط با اسرائيل، در مقابل تنش روابط با ايران، مرتبط است.

تحميل ناآرامي به جامعه

با اين حال، اين تصميم در عمل ناآرامي را به کشور تحميل کرد. اعتراضات گسترده، تحريم کلاس‌هاي درس، بازداشت ده‌ها نفر و تنش ديپلماتيک با ترکيه، هزينه‌هاي سياسي و اجتماعي سنگيني براي باکو به همراه داشت. هدف اعلام‌شده از اين کار، يعني حفظ سکولاريسم و يکسان‌سازي پوشش، در عمل به بحراني تبديل شد که مشروعيت حکومت را در قبال جامعه مذهبي خود به چالش کشيد.

جمهوري اسلامي ايران به‌عنوان بزرگ‌ترين کشور مسلمان شيعه و همسايه آذربايجان، در قبال اين تحولات با چالشي ديپلماتيک مواجه است. از يک سو، ايران نمي‌تواند و نبايد اهميت رابطه با آذربايجان را ناديده بگيرد؛ روابط با همسايگان در اولويت سياست خارجي ايران قرار دارد. اسکندر مؤمني، وزير کشور ايران، در سفر به باکو با مقام‌هاي ارشد آذربايجان ديدار کرد و از حضور در اين کشور به‌عنوان «آذربايجان دوست و برادر» ابراز خرسندي کرد.

اما از سوي ديگر، انتظار مي‌رود مسئولان ايراني در کنار تأکيد بر دوستي، درباره محدوديت حجاب و همکاري‌هاي امنيتي با رژيم صهيونيستي نيز موضعي روشن داشته باشند. اگر هويت ديني و پيوندهاي شيعي در روابط ايران با همسايگان اهميت دارد، محدوديت حجاب در مدارس آذربايجان هم نمي‌تواند بي‌اهميت تلقي شود.

ايران نبايد نسبت به احساسات و کنش‌هاي ملت‌هاي مسلمان منطقه بي‌تفاوت باشد؛ آن هم در شرايطي که فعال‌سازي و افزايش نفوذ مسلمانان و به‌ويژه شيعيان اين کشور مي‌تواند به کاهش تهديدات امنيتي و سياسي عليه ايران کمک کند.

به نظر مي‌رسد رويکرد مناسب براي ايران، ترکيبي از ديپلماسي فعال و حمايت هوشمندانه از حقوق مذهبي جامعه مسلمان آذربايجان باشد. ايران مي‌تواند از طريق مجاري رسمي و ديپلماتيک، نگراني خود را درباره محدوديت‌هاي مذهبي در آذربايجان ابراز کند، بدون آنکه به تنش‌هاي دوجانبه دامن بزند. همچنين، تقويت ارتباطات فرهنگي و مذهبي با جامعه شيعيان آذربايجان مي‌تواند به‌عنوان ابزاري براي افزايش نفوذ نرم ايران عمل کند.

پرسش مهمي که مطرح مي‌شود اين است که آيا تصميم ممنوعيت حجاب در جمهوري آذربايجان، نشأت‌گرفته از فشار يا توصيه کشورهاي خارجي مؤثر بر سياست‌هاي کلان باکو است. شواهد نشان مي‌دهد که اين احتمال را نمي‌توان رد کرد.

پايان سخن

جمهوري آذربايجان در سال‌هاي اخير روابط خود را با اسرائيل و کشورهاي غربي گسترش داده و اين روابط بر سياست‌هاي داخلي اين کشور نيز تأثير گذاشته است. اليف اسن، معاون رئيس حزب DEVA ترکيه، به مقاله جوزف اپستاين، پژوهشگر مرتبط با مرکز تحقيقات استراتژيک بگين سادات (BESA) در دانشگاه بارايلان اسرائيل، اشاره کرد که در 29 سپتامبر 2026 با عنوان «حجاب و دولت سکولار در جهان ترک» منتشر شد و در آن، بحث حجاب در جمهوري آذربايجان در چارچوب هويت ملي جهان ترک، نفوذ منطقه‌اي ترکيه و رقابت با ايران بررسي شده بود. اين ارتباطات نشان مي‌دهد که موضوع حجاب در جمهوري آذربايجان، صرفاً يک مسئله داخلي نيست، بلکه در چارچوب رقابت‌هاي منطقه‌اي و بين‌المللي نيز قابل تحليل است.