جمهوري آذربايجان به لطف تنگه هرمز «هاب ترانزيتي» شد!

نويسنذه معتقد است به لطف بسته شدن تنگه هرمز، کريدور زنگزور اهميت بسزايي براي چين و اروپا پيدا کرده است.

لازم به ذکر است انتشار مقالات خارجي به معناي تاييد محتواي آن از سوي تابناک نيست.

به گزارش تابناک، جمهوري آذربايجان نقش خود را به عنوان يک قطب ترانزيتي استراتژيک - که سرزمين اصلي را به نخجوان متصل مي‌کند - گسترش مي‌دهد تا رشد کريدور مياني را هدايت کند و در عين حال خواستار سرمايه‌گذاري بيشتر اتحاديه اروپا در زيرساخت‌هاي منطقه‌اي است.

حجم تجارت در امتداد کريدور مياني - مسير ريلي و دريايي که چين را از طريق آسياي مرکزي و قفقاز جنوبي به اروپا متصل مي‌کند - از سال 2022 تقريباً چهار برابر شده است.

زمان ترانزيت از 53 روز به بين 18 تا 23 روز کاهش يافته است، چرا که حمل‌کنندگان مجبور به تغيير مسير محصولات خود به دور از روسيه تحريم‌شده و درياي سرخ پرآشوب شده‌اند، جايي که از سال 2024 تا 90 درصد کشتيراني تغيير مسير داده است.

پکن و بروکسل اکنون به طور آشکار براي کسب سهمي در اين تغيير مسير رقابت مي‌کنند. چين به تنهايي در سال 2025 حدود 23 ميليارد دلار به سمت قزاقستاني اين مسير متعهد شده است، در حالي که اتحاديه اروپا با بسته جهاني Gateway به مبلغ 12 ميليارد يورو (13.94 ميليارد دلار) و يک پلتفرم هماهنگي اختصاصي پاسخ داده است تا بودجه اروپايي را در اين رقابت نگه دارد.

جمهوري آذربايجان در حال حاضر تقريباً تمام ترافيک اين کريدور را از طريق گرجستان هدايت مي‌کند. راه‌آهن باکو-تفليس-قارص که پس از سال‌ها ارتقاء، در ماه ژوئن به بهره‌برداري کامل رسيد، تنها اتصال ريلي فعال کريدور به ترکيه و سواحل درياي سياه باقي مانده است و به طور کامل از ارمنستان عبور مي‌کند، در حالي که يک خط موازي از طريق خاک ارمنستان از سال 1993 غيرفعال بوده است.

يک مسير دوم در جنوب در حال شکل‌گيري است که به عنوان يک گزينه جايگزين به جاي جانشيني براي گذرگاه گرجستان عمل مي‌کند: کريدور زنگزور.

اين کريدور در چارچوب - مسير ترامپ براي صلح و شکوفايي بين‌المللي (TRIPP)، ابتکاري با ميانجي‌گري ايالات متحده براي احياي پيوند‌هاي حمل‌ونقل بين سرزمين اصلي جمهوري آذربايجان به ترکيه از طريق ارمنستان و برون‌بوم نخجوان - طراحي شده است.

بازسازي مداوم راه‌آهن در نخجوان، عملاً TRIPP را به خاک جمهوري آذربايجان گسترش خواهد داد، چرا که ساخت کريدور از مرحله اعلاميه به سمت اجراي فيزيکي پروژه حرکت مي‌کند.

پر کردن شکاف ريلي در زنگزور

آخرين و واضح‌ترين گزارش پيشرفت در مورد اين پروژه از سوي رئيس‌جمهوري آذربايجان الهام علي‌اف ارائه شد. او در تاريخ 23 اوت در تاشکند، در سومين نشست شوراي عالي بين‌دولتي جمهوري آذربايجان و ازبکستان، گزارشي شفاف از وضعيت کريدور زنگزور ارائه داد: در سمت سرزمين اصلي جمهوري آذربايجان، راه‌آهن 110 کيلومتري هوراديز-آغبند تقريباً سه‌چهارم آن تکميل شده و قرار است سال آينده به طور کامل به پايان برسد.

در سراسر ارمنستان، تحت همان چارچوب TRIPP، تنها 42 کيلومتر ريل مورد نياز است که انتظار مي‌رود ساخت‌وساز تا اوايل سال آينده آغاز شود. در همين حال، در داخل برون‌بوم نخجوان جمهوري آذربايجان، بازسازي 194 کيلومتر از خط اصلي - با احتساب خطوط فرعي 264 کيلومتر - را پوشش مي‌دهد، که بخش‌هاي نزديک به مرز در حال حاضر در دست ساخت هستند.

علي‌اف در تاشکند خاطرنشان کرد که باکو در حال تشکيل يک کنسرسيوم بين‌المللي از شرکت‌ها و کشور‌هايي است که مايل به سرمايه‌گذاري در بخش نخجوان در ازاي دريافت حجم حمل‌ونقل تضميني و بازدهي هستند.

وي همچنين اشاره کرد که کار در سمت ارمنستان نيز در حال پيشرفت است و شرکاي آمريکايي به طور مرتب باکو را در جريان پيشرفت پروژه قرار مي‌دهند.

پس از اتصال، پيش‌بيني مي‌شود اين سه بخش سالانه 5.5 ميليون مسافر و 15 ميليون تن بار را جابجا کنند و مسير‌هاي حمل‌ونقل شرق-غرب و شمال-جنوب را به گونه‌اي به هم متصل کنند که از زمان تعطيلي راه‌آهن‌هاي قفقاز جنوبي در اوايل دهه 1990، از نظر فيزيکي امکان‌پذير نبوده است.

کريدور زنگزور در داخل رقابتي بسيار بزرگ‌تر براي ظرفيت آينده کريدور مياني قرار دارد و اختلالات در جا‌هاي ديگر به اندازه تيم‌هاي ساخت‌وساز به ارتقاي جايگاه آن کمک کرده است.

به عنوان مثال، فروپاشي تقريباً کامل ترافيک نفتکش‌ها از طريق تنگه هرمز در ماه مارس گذشته، مسيري را که زماني به عنوان يک گزينه جايگزين خاص ديده مي‌شد، به چيزي تبديل کرد که يک ارزيابي اخير آن را «يک بيمه‌نامه حياتي براي اقتصاد اروپا» توصيف کرد.

در اين زمينه، رويکرد اخير اتحاديه اروپا به باکو کمتر شبيه به اعطاي لطف از سوي بروکسل و بيشتر شبيه به يک حرکت عمدي براي تضمين جاي پايي در کريدوري است که توسط جمهوري آذربايجان و شرکايش تعريف شده است.

اوايل امسال، اتحاديه اروپا و بانک اروپايي بازسازي و توسعه (EBRD) توافق کردند تا هزينه مطالعه امکان‌سنجي براي راه‌آهن نخجوان را تأمين کنند، گامي که پس از ديدار ژانويه گرت يان کوپمن از کميسيون اروپا از باکو انجام شد و نشان‌دهنده هدف اعلامي خود کميسيون براي کاهش زمان ترانزيت بين اروپا و آسياي مرکزي به حدود 15 روز است - هدفي که دقيقاً به اتصالي بستگي دارد که باکو در حال ساخت آن است.

اورسولا فون در لاين، رئيس کميسيون اروپا، همين منطق را در طول سفر 1-2 ژوئيه خود به باکو و ايروان به کار گرفت و بسته 200 ميليون يورويي (232 ميليون دلاري) Gateway جهاني را براي ايجاد ارتباط بيشتر در قفقاز جنوبي رونمايي کرد.

اگرچه اين مبلغ در مقايسه با کل سرمايه‌اي که کريدور نياز دارد، ناچيز است، اما اين تعهد، عزم بروکسل را براي نشستن بر سر ميزي که خود نساخته است، نشان مي‌دهد.

مشارکت آلمان نيز از همين الگو پيروي مي‌کند و تنها چند هفته پس از بازديد‌هاي اتحاديه اروپا انجام شد.

الهام علي‌اف در تاريخ 20-21 ژوئيه به برلين سفر کرد که منجر به گام‌هاي دوجانبه نهادينه‌شده‌ترين در روابط تا به امروز شد، از جمله اعلاميه مشترک در مورد دستور کار مشارکت استراتژيک و ايجاد شوراي اقتصادي جديد آلمان و جمهوري آذربايجان.

علاوه بر اين، صدراعظم فردريش مرتس، قفقاز جنوبي را به عنوان يک مرکز اتصال حياتي فزاينده بين اروپا و آسيا توصيف کرد و کريدور‌هاي نوظهور حمل‌ونقل و تجارت را به عنوان منبعي مشترک از پتانسيل اقتصادي ترسيم نمود.

اين عبارات، برلين را کمتر به عنوان حامي اعطاکننده دسترسي باکو به بازار‌هاي اروپا و بيشتر به عنوان شريکي برابر نشان مي‌داد که به دنبال ادغام سرمايه، مهندسي و تخصص توليدي آلمان در استراتژي کريدوري است که جمهوري آذربايجان قبلاً آن را به حرکت درآورده است.

اين امر همچنين در زمان حساسي براي آلمان رخ مي‌دهد، که اقتصاد صادرات‌محور آن - که تقريباً 41 درصد از توليد ناخالص داخلي را تشکيل مي‌دهد - دقيقاً به نوع تنوع‌بخشي زنجيره تأمين نياز دارد که کريدور مياني نويد آن را مي‌دهد.

همين شکاف سرمايه‌اي در رابطه انرژي جمهوري آذربايجان با اتحاديه اروپا نيز وجود دارد، جايي که نياز به سرمايه‌گذاري به طور قابل توجهي فوري‌تر شده است.

بر اساس يک يادداشت تفاهم در سال 2022 با کميسيون اروپا، جمهوري آذربايجان متعهد شد تا سال 2027 صادرات گاز خود به اين بلوک را به 20 ميليارد متر مکعب در سال دو برابر کند.

صادرات کل جمهوري آذربايجان در سال 2025 به 25.2 ميليارد متر مکعب رسيد که بيش از نيمي از آن به اتحاديه اروپا جريان يافت و گاز اکنون به شانزده کشور مي‌رسد که نسبت به دوازده کشور در سال قبل افزايش داشته است.

با اين حال، تحقق هدف 2027 به پروژه‌هايي بستگي دارد که هنوز در مراحل ساخت و تأمين مالي هستند - مرحله دوم ميدان شاه دنيز که توسط BP اداره مي‌شود، توسعه کامل آبشوران، پروژه‌هاي گازي فاز دوم عميد و بابک که براي پايان دهه جاري هدف‌گذاري شده‌اند، و افزايش ظرفيت خط لوله ترانس آدرياتيک فراتر از 11.2 ميليارد متر مکعب در سال فعلي.

علي‌اف از اروپا مي‌خواهد که از حرف تا عمل پيش رود

علي‌اف در مورد محل محدوديت، به طور فزاينده‌اي صريح شده است. او در مجمع جهاني اقتصاد در داووس در ماه ژانويه، به نمايندگان تجاري گفت که اروپا علاقه سرمايه‌گذاري چنداني به هيچ يک از بخش‌هاي انرژي جمهوري آذربايجان نشان نمي‌دهد و خاطرنشان کرد که شرکاي اصلي اين کشور در سوخت‌هاي فسيلي و انرژي‌هاي تجديدپذير به جاي شرکت‌هاي اروپايي، شرکت‌هاي آمريکايي، بريتانيايي، خليج‌فارسي و چيني هستند.

شش ماه بعد در برلين، او حتي دقيق‌تر بود: با توجه به اينکه خطوط لوله تاناپ و تاپ در حال حاضر با ظرفيت کامل کار مي‌کنند، هرگونه افزايش تحويل گاز به آلمان و بقيه اروپا به اتصال‌دهنده‌هاي جديد - و تأمين مالي آنها که بانک‌هاي اروپايي، به ويژه بانک سرمايه‌گذاري اروپا، تا حد زيادي تحت دستورات انتقال سبز خود از پروژه‌هاي نفت و گاز خارج شده‌اند - بستگي دارد.

جمهوري آذربايجان دارايي‌هاي واقعي را به اين گفت‌و‌گو مي‌آورد. اين تنها کشور پس از شوروي در قفقاز جنوبي است که هيچ حضور نظامي روسيه در خاک خود ندارد.

مسکو خروج کامل نيرو‌هاي حافظ صلح خود را از منطقه قره‌باغ در ژوئن 2024، يعني هفده ماه زودتر از ضرب‌الاجل اصلي نوامبر 2025، تکميل کرد.

گاز جمهوري آذربايجان براي اولين بار در ژانويه گذشته از طريق خط لوله ترانس آدرياتيک مستقيماً به آلمان و اتريش جريان يافت و اهميت ترانزيتي آن با غيرقابل اعتماد شدن هر دو مسير درياي سرخ و مسير شمالي از طريق روسيه، تنها افزايش يافته است.

اين کشور همچنين با گسترش فعاليت‌هاي خود به آسياي مرکزي، شرط‌بندي‌هاي خود را فراتر از اروپا گسترش مي‌دهد.

شرکت نفت دولتي جمهوري آذربايجان (SOCAR) اخيراً يک قرارداد اکتشاف با شرکت دولتي انرژي ازبکستان و يک قرارداد همکاري فراساحلي با شرکت نيو مد انرژي اسرائيل در نزديکي ميدان لوياتان در مارس 2025 امضا کرده است.

چشم‌انداز کريدور زنگزور

در مجموع، اين تحولات نشان مي‌دهد که جمهوري آذربايجان به طور فزاينده‌اي خود را نه صرفاً به عنوان يک کشور ترانزيتي يا تأمين‌کننده انرژي، بلکه به عنوان يک پلتفرم استراتژيک که اروپا را به فضاي وسيع‌تر اوراسيا متصل مي‌کند، قرار مي‌دهد.

اگر اتحاديه اروپا خواهان تحقق پتانسيل کامل کريدور مياني و انرژي جمهوري آذربايجان است، پيام باکو روشن است: اکنون بايد به رسميت‌شناسي سياسي با سرمايه‌گذاري ملموس‌تر اروپا، تأمين مالي و مشارکت تجاري بلندمدت در منطقه پاسخ داده شود.