تلاش اردوغان براي خريد F35 به بن‌بست خورد

به گزارش تابناک به نقل از فرارو؛ نامه رسمي وزارت امور خارجه ايالات متحده به کنگره در اواخر ژوئيه، مناقشه چندساله واشنگتن و آنکارا بر سر جنگنده‌هاي اف-35 را بار ديگر به نقطه آغاز بازگرداند؛ جايي که ترکيه همچنان به دليل در اختيار داشتن سامانه پدافند هوايي روسي اس-400، امکان بازگشت به برنامه اف-35 را ندارد.

به نقل از راشاتودي، واشنگتن در اين نامه تأکيد کرده است که تا زماني که آنکارا اس-400 و تجهيزات مرتبط با آن را در اختيار دارد و تضمين‌هاي حقوقي کافي براي جلوگيري از خريد‌هاي مشابه در آينده ارائه نکرده، شرايط لازم براي رفع نگراني‌هاي امنيتي برنامه اف-35 فراهم نشده است.

با اين حال، کاخ سفيد همچنان در‌هاي مذاکره را باز نگه داشته است. اين موضع پس از نشست ناتو در آنکارا و ديدار دونالد ترامپ و رجب طيب اردوغان اهميت بيشتري پيدا کرد؛ ديداري که طي آن ترامپ از احتمال لغو تحريم‌هاي ترکيه و حل مثبت مسئله اف-35 سخن گفت، هرچند نه قراردادي امضا شد و نه زمان مشخصي براي تحويل جنگنده‌ها اعلام شد.

اردوغان نيز با اشاره به هواپيما‌هايي که پيش‌تر براي ترکيه ساخته شده بودند، ابراز اطمينان کرد که ترامپ به وعده خود عمل خواهد کرد. اين موضع‌گيري، علاوه بر واشنگتن، افکار عمومي ترکيه را نيز هدف قرار داده بود؛ آنکارا مي‌خواست نشان دهد که مناقشه ديرينه به مرحله حل‌وفصل نزديک شده و روابط شخصي دو رئيس‌جمهور مي‌تواند مناسبات دوجانبه را وارد مرحله تازه‌اي کند.

محدوديت‌هاي قدرت رئيس‌جمهور آمريکا

با وجود اين نشانه‌هاي سياسي، بن‌بست موجود نشان مي‌دهد که اراده شخصي ترامپ به‌تنهايي براي حل اين مناقشه کافي نيست.

محدوديت‌هاي مربوط به فروش اف-35 به ترکيه در قوانين ايالات متحده تثبيت شده‌اند و تا زماني که آنکارا سامانه اس-400 را در اختيار دارد، انتقال اين جنگنده‌ها با موانع قانوني روبه‌رو است. از سوي ديگر، مخالفت بخشي از کنگره آمريکا تنها به مسئله اس-400 محدود نمي‌شود و سياست داخلي اردوغان، روابط آنکارا با حماس، اختلافات ترکيه با اسرائيل، يونان و قبرس و همچنين نگراني درباره قابل‌پيش‌بيني نبودن سياست خارجي ترکيه را نيز دربرمي‌گيرد.

ترکيه؛ از شريک راهبردي اف-35 تا بيرون ماندن از برنامه

ترکيه در ابتدا صرفاً يک مشتري اف-35 نبود. آنکارا از مراحل اوليه در اين پروژه مشارکت داشت، در توسعه آن سرمايه‌گذاري کرد، براي خريد حدود 100 فروند هواپيما برنامه‌ريزي کرد و خلبانان و نيرو‌هاي فني خود را آموزش داد.

شرکت‌هاي ترکيه‌اي نيز وارد زنجيره توليد بين‌المللي شدند و در توليد بخش‌هايي از بدنه، ارابه فرود، ورودي‌هاي هوا، سيم‌کشي، سازه‌هاي محفظه تسليحات و برخي اجزاي موتور مشارکت کردند.

بنابراين، مشارکت در برنامه اف-35 براي ترکيه تنها به معناي دستيابي به يک جنگنده پيشرفته نبود؛ اين برنامه براي صنايع دفاعي اين کشور سفارش‌هاي بلندمدت، تجربه توليد، دسترسي به فناوري‌هاي پيشرفته و جايگاهي مهم‌تر در زنجيره صنعتي ناتو ايجاد مي‌کرد.

خروج ترکيه از برنامه، اين منافع را از ميان برد و پنتاگون را نيز وادار کرد بخشي از توليد را به تأمين‌کنندگان جايگزين منتقل کند.

اس-400؛ انتخابي که به باري سياسي تبديل شد

ريشه اصلي اين بحران به خريد سامانه اس-400 از روسيه بازمي‌گردد؛ سامانه‌اي که نخستين محموله‌هاي آن در سال 2019 وارد ترکيه شد.

آنکارا در دفاع از اين تصميم استدلال مي‌کرد که آمريکا شرايط مناسبي براي فروش سامانه پاتريوت ارائه نکرده و نياز ترکيه به يک سامانه پدافند هوايي دوربرد را ناديده گرفته است. براي اردوغان نيز قرارداد اس-400 تنها يک خريد نظامي نبود؛ اين قرارداد نمادي از توانايي ترکيه براي اتخاذ تصميم‌هاي مستقل در برابر فشار‌هاي غرب محسوب مي‌شد.

اما از نگاه واشنگتن، مسئله کاملاً متفاوت بود. نگراني اصلي اين بود که رادار‌هاي اس-400 بتوانند اطلاعاتي درباره ويژگي‌هاي پنهان‌کاري، امضا‌هاي الکترونيکي و الگو‌هاي عملياتي اف-35 جمع‌آوري کنند.

به همين دليل، حتي پيشنهاد ترکيه براي تشکيل کميسيون فني يا جداسازي عملياتي دو سامانه نيز نتوانست موضع آمريکا را تغيير دهد. ترکيه از برنامه اف-35 کنار گذاشته شد، آموزش خلبانان متوقف شد، تحويل هواپيما‌هاي ساخته‌شده براي اين کشور به تعويق افتاد و تحريم‌هايي عليه صنايع دفاعي ترکيه اعمال شد.

اسرائيل؛ مانعي فراتر از اختلاف اردوغان و نتانياهو

در کنار اس-400، مخالفت اسرائيل نيز به يکي ديگر از موانع مهم بازگشت ترکيه به برنامه اف-35 تبديل شده است.

بنيامين نتانياهو آشکارا با تحويل اين جنگنده‌ها به ترکيه مخالفت کرده و آن را تهديدي براي توازن قواي منطقه‌اي دانسته است. از نگاه اسرائيل، تقويت توان نظامي ترکيه در شرايطي که روابط دو کشور از اختلافات مقطعي به بي‌اعتمادي راهبردي رسيده، مي‌تواند پيامد‌هايي فراتر از روابط دوجانبه داشته باشد.

ترکيه امروز داراي نيروي مسلح بزرگ، صنعت پهپادي پيشرفته، نيروي دريايي در حال توسعه، توان موشکي رو به رشد و حضور نظامي در مناطقي از سوريه و عراق تا ليبي و سومالي است.

در چنين شرايطي، اف-35 براي آنکارا فقط يک هواپيماي جنگي جديد نيست؛ بلکه دسترسي به فناوري‌ها، تجربه عملياتي و قابليت‌هايي است که مي‌تواند در توسعه نسل بعدي صنايع دفاعي ترکيه، از جمله جنگنده بومي «کان»، اثرگذار باشد.

کنگره آمريکا؛ حلقه‌اي که ترامپ نمي‌تواند ناديده بگيرد

مخالفت با فروش اف-35 به ترکيه تنها به دولت اسرائيل محدود نمي‌شود. در آمريکا شبکه‌اي از اعضاي کنگره، نهاد‌هاي دفاعي، انديشکده‌ها، سازمان‌هاي مدني و گروه‌هاي ذي‌نفوذ در شکل‌دهي به اين سياست نقش دارند.

در مورد ترکيه نيز سازمان‌هاي يوناني، قبرسي و ارمني و همچنين شماري از قانون‌گذاران آمريکايي که نسبت به سياست‌هاي داخلي آنکارا، روابطش با روسيه و مواضعش در قبال حماس حساس هستند، در صف مخالفان بازگشت ترکيه به برنامه اف-35 قرار گرفته‌اند.

از اين منظر، مسئله فقط اين نيست که آيا ترکيه شرايط فني مربوط به اس-400 را برآورده کرده است يا نه؛ بلکه پرسش بزرگ‌تر اين است که آيا تقويت توان نظامي آنکارا با منافع بلندمدت آمريکا و متحدانش در منطقه سازگار خواهد بود يا خير.

چرا اف-35 همچنان براي آنکارا مهم است؟

در چنين شرايطي، توسعه جنگنده بومي «کان» نتوانسته اهميت اف-35 را براي ترکيه از بين ببرد. «کان» پروژه‌اي بلندمدت است، در حالي که نيروي هوايي ترکيه بايد هم‌زمان با فرسوده شدن بخشي از ناوگان فعلي خود مقابله کند، قابليت همکاري با ناتو را حفظ کند و فاصله فناوري خود با اسرائيل و يونان را کاهش دهد.

بازگشت به برنامه اف-35 مي‌تواند بخشي از همکاري صنعتي ازدست‌رفته را نيز احيا کند و تجربه عملياتي و فناورانه‌اي را در اختيار ترکيه قرار دهد که توسعه صرفِ يک جنگنده بومي نمي‌تواند در کوتاه‌مدت جايگزين آن شود.

اردوغان ميان مسکو و واشنگتن

به نظر مي‌رسد يکي از گزينه‌هاي پيش روي آنکارا، رسيدن به نوعي مصالحه با مسکو بر سر اس-400 باشد؛ مصالحه‌اي که مي‌تواند شامل غيرفعال‌سازي سامانه، انتقال آن به کشور ثالث، بازگرداندن آن به روسيه يا ترتيبي ديگر براي اطمينان دادن به واشنگتن باشد.

با اين حال، اردوغان تمايلي ندارد رابطه ترکيه با روسيه را به خطر بيندازد. مسکو همچنان در حوزه‌هايي مانند انرژي، تجارت، گردشگري، سوريه، قفقاز جنوبي و درياي سياه براي آنکارا اهميت دارد.

سياست خارجي ترکيه در سال‌هاي اخير بر همکاري هم‌زمان با کانون‌هاي رقيب قدرت و استفاده از رقابت ميان آنها استوار بوده است؛ اما پرونده اف-35 نشان مي‌دهد حفظ اين توازن روزبه‌روز دشوارتر مي‌شود.

بن‌بستي که انتخاب ميان شرق و غرب را دشوار کرده است

مناقشه اف-35 نشان مي‌دهد که راهبرد «همکاري با همه طرف‌ها» براي ترکيه محدوديت‌هايي جدي دارد.

از يک سو، نياز نيروي هوايي ترکيه به فناوري‌هاي پيشرفته و الزامات عضويت در ناتو، آنکارا را به سمت همکاري با آمريکا سوق مي‌دهد؛ از سوي ديگر، حفظ اس-400 همچنان يکي از نماد‌هاي استقلال راهبردي و روابط ويژه ترکيه با روسيه محسوب مي‌شود. ايجاد تعادل ميان اين دو مسير، براي اردوغان دشوارتر از گذشته شده است.

حتي در صورت موافقت ترامپ با فروش اف-35، بعيد است کنگره بدون اعمال شروط اساسي، ترکيه را به‌سادگي به اين برنامه بازگرداند. در اين پرونده، آنچه گاه «دولت پنهان» آمريکا ناميده مي‌شود، بيش از آنکه به معناي يک مرکز فرماندهي مخفي باشد، مجموعه‌اي از قوانين، کميته‌هاي کنگره، ساختار نظامي، ارزيابي‌هاي اطلاعاتي، شبکه‌هاي لابي‌گري و تعهدات ناشي از اتحاد‌هاي ديرينه است.

انتخاب دشوار اردوغان

براي آنکارا، پرونده اف-35 آزموني تازه براي الگوي سياست خارجي اردوغان است. ترکيه مي‌تواند مسير تنوع‌بخشي به روابط خارجي، توسعه صنايع دفاعي و تلاش براي مصالحه هم‌زمان با مسکو و واشنگتن را ادامه دهد؛ اما دسترسي به حساس‌ترين فناوري‌هاي غربي ممکن است مستلزم کنار گذاشتن برخي انتخاب‌هاي گذشته باشد.

امتياز دادن بر سر اس-400 مي‌تواند در داخل ترکيه عقب‌نشيني تلقي شود؛ چشم‌پوشي از اف-35 نيز محدوديت‌هاي فناوري غرب را براي سال‌ها حفظ خواهد کرد. تلاش براي حفظ هم‌زمان اس-400 و دستيابي به اف-35 نيز ممکن است ترکيه را در همان بن‌بستي نگه دارد که از سال 2019 در آن گرفتار شده است.

در نهايت، مسئله اف-35 براي ترکيه ديگر صرفاً يک قرارداد تسليحاتي نيست؛ اين پرونده به آزموني براي ميزان استقلال راهبردي آنکارا، رابطه‌اش با روسيه و غرب و توانايي اردوغان براي حفظ توازن ميان قدرت‌هاي رقيب تبديل شده است.