تاثير آلودگي خاک بر توليد مواد غذايي و آب شرب

آلودگي و فقير بودن خاک تهران موضوعي بود که چند سال پيش سعيد متصدي معاون وقت محيط زيست انساني سازمان حفاظت محيط زيست درباره آن اطلاع‌رساني کرد. اما معضل آلودگي ويژه تهران نيست و در همه نقاط کشور بيش و کم قابل مشاهده است. مطابق آخرين تحقيقات مرکز پژوهش‌هاي مجلس و گزارش سازمان حفاظت محيط زيست، 60 درصد آلودگي خاک ناشي از پسماند‌ها و 21 درصد از فاضلاب‌هاي صنعتي، کشاورزي و انساني است.

از سوي ديگر برخي متخصصان هم هشدار داده‌اند که آلودگي خاک در سه استان خوزستان، اصفهان و کرمان از حد مجاز عبور کرده و زنگ خطر کاهش توليد محصولات سالم را به صدا درآورده است. وضعيتي که اگر کنترل نشود، در سال آينده بخشي از سطح زيرکشت کشور را از چرخه توليد خارج خواهد کرد. چند روز پيش هم رئيس بخش تحقيقات حاصلخيزي خاک و تغذيه گياه موسسه تحقيقات خاک و آب کشورهم گفته بود: «حاصلخيزي خاک کشور به دليل فقر مواد آلي در حال فروپاشي است». حالا متخصصان بايد به اين سوال پاسخ دهند که در اين فقر مواد آلي خاک کشور، آلودگي چه نقشي ايفا مي‌کند.

با اين وصف به نظر مي‌رسد در کنار انواع آلودگي‌ها، بحران‌ها و ناترازي‌ها قرار است به تدريج با عبارت «تخريب سرزميني» هم آشنا خواهيم شد، موضوعي که از آن به عنوان عمده‌ترين چالش حوزه خاک کشور نام برده مي‌شود و آلودگي خاک، کاهش ماده آلي خاک، کاهش قدرت حاصلخيزي خاک، فشردگي خاک، فرسايش خاک و تغيير کاربري اراضي کشاورزي و منابع طبيعي را شامل مي‌شود.

متاسفانه تا کنون آماري شفافي از ميزان آلودگي خاک در کشور اعلام نشده است هر چند وجود اين نوع آلودگي مورد تاييد قرار گرفته است. برخي از کارشناسان معتقدند اگر اين آمار مشخص شود، وضعيت ناگوار خواهد بود.

تاثير آلودگي خاک بر توليد مواد غذايي و آب شرب

محسن شهرياري مقدم، مديرکل دفتر حفاظت و مديريت زيست‌محيطي آب و خاک سازمان محيط زيست کشور، درباره آلودگي خاک به تعريفي اشاره مي‌کند که در متن قانون حفاظت از خاک آمده است: براي آلودگي خاک تعاريف مختلفي وجود دارد، اما تعريفي که مورد قبول سازمان و دستگاه‌ها بوده و مبناي اجراي قانون قرار گرفته، همان متن خود قانون است. بر اساس اين تعريف، آلودگي خاک عبارت است از آميختن يک يا چند ماده خارجي به خاک يا پخش آنها روي خاک، به ميزاني که کيفيت فيزيکي، شيميايي يا زيستي آن را به نحوي تغيير دهد که براي انسان، ساير موجودات زنده، گياهان يا آثار و ابنيه زيان‌آور باشد. اين تعريف، آلودگي پوشش‌هاي آبرفتي و سنگي سطح زمين را نيز در بر مي‌گيرد.

او درباره تبعات آلودگي خاک توضيح مي‌دهد: اولين اثر آلودگي خاک، تهديد امنيت غذايي است، زيرا بخش عمده توليد مواد غذايي مبتني بر خاک است. تهديد امنيت غذايي مي‌تواند به دو صورت بروز کند: از يک سو، ممکن است محصولاتي ناسالم توليد شود، زيرا بسياري از آلاينده‌ها وارد زنجيره غذايي مي‌شوند و برخي از آنها در زنجيره غذايي اثر تجميعي دارند. از سوي ديگر، آلودگي خاک مي‌تواند به‌طور مستقيم توان خاک را در توليد مواد غذايي کاهش دهد.

مديرکل دفتر حفاظت و مديريت زيست‌محيطي آب و خاک اثر غيرمستقيم آلودگي خاک بر منابع آب سطحي و آب زيرزميني هم اشاره کرد: آب‌هاي زيرزميني به‌طور مستقيم از آبي تغذيه مي‌شوند که از بستر خاک عبور مي‌کند و وارد منابع زيرزميني مي‌شود. بنابراين، وقتي خاک آلوده مي‌شود، طبيعتاً مي‌تواند بر آب‌هاي زيرزميني و همچنين آب‌هاي سطحي اثر بگذارد. بسياري از حوزه‌هاي آبريز به آب‌هاي سطحي منتهي مي‌شوند. در صورت شست‌وشوي خاک‌هاي آلوده و ورود آنها به منابعي مانند رودخانه‌ها که تغذيه‌کننده سد‌ها هستند، آلودگي به اين بخش‌ها منتقل مي‌شود. بخشي از آب شرب همين آب‌هاي زيرزميني هستند و آلودگي خاک مي‌تواند به‌طور غيرمستقيم بر آن هم اثرگذار باشد.

پسماند‌ها و فاضلاب‌هاي شهري و صنعتي مهم‌ترين منابع آلودگي خاک

او تاکيد کرد که آلودگي خاک مسئله‌اي جهاني است و محدود به ايران نيست: خاک به طرق مختلف مي‌تواند آلوده شود. از مهم‌ترين منابع آلودگي خاک در کشور ما مي‌توان به پسماند‌ها و فاضلاب‌هاي شهري و صنعتي اشاره کرد. همچنين استفاده بي‌رويه از سموم و کود‌ها هم مي‌تواند موجب آلودگي خاک شود. در صنعت نيز فعاليت‌هايي مانند معدن‌کاري يا نشت آلودگي‌هاي نفتي مي‌توانند زمينه‌ساز آلودگي خاک در کشور ما شوند. ذرت غبار هم بخش ديگري از آلاينده‌هايي هستند که که وارد خاک مي‌شوند اين ذرات در بسياري از مواقع روي خاک مي‌نشينند و اگر حامل مواد آلاينده باشند، مي‌توانند موجب آلودگي خاک شوند.

شهرياري با بيان اينکه ايران کشوري پهناور است و علت آلودگي خاک از منطقه‌اي به منطقه ديگر متفاوت است، عنوان کرد: بر اساس نوع فعاليتي که در هر منطقه صورت مي‌گيرد، نوع آلودگي خاک نيز متفاوت است؛ بنابراين حتي در شهر‌هاي مختلف يک استان هم ممکن است دلايل آلودگي خاک متفاوت باشد. در برخي مناطق پسماند عامل اصلي است، در برخي فاضلاب، در برخي فاضلاب صنعتي و در برخي ديگر فعاليت‌هاي نفتي.

او به پايش مستمر خاک در سراسر کشور توسط سازمان حفاظت از محيط زيست هم اشاره کرد: اين پايش‌ها بر اساس وظيفه ذاتي سازمان، به‌صورت منظم صورت گرفته و گزارش‌هاي ماهانه و فصلي هم تهيه مي‌شود. ادارات کل محيط زيست در کل کشور نيز به‌طور مداوم اين پايش‌ها را انجام مي‌دهند و اگر در جايي آلودگي خاک بيش از حدود مجاز باشد، بر اساس فرآيند قانوني، ابتدا اخطار داده مي‌شود و در نهايت آلوده‌کننده موظف است آلودگي را برطرف کند و روال قانوني مربوطه طي مي‌شود.

ميزان آلودگي خاک در استان‌ها متغير است

به گفته مديرکل دفتر حفاظت و مديريت زيست‌محيطي آب و خاک ميزان آلودگي خاک در کشور پيوسته و متغير است. از زمان تصويب و اجراي قانون حفاظت از خاک، اين آمار به‌طور مرتب جمع‌آوري مي‌شود، اما ميزان آلودگي خاک در استان‌ها متغير است، حتي در يک بازه يکساله اين عدد در شهر‌هاي و استان‌هاي مختلف تغيير مي‌کند و نمي‌توان گفت که يک استان خاص آلوده‌ترين خاک را دارد.

او با بيان اينکه هر چه منطقه‌اي صنعتي‌تر باشد آلودگي خاک هم در آن بيشتر خواهد بود، اضافه مي‌کند: در بسياري از مناطق کشور، آلودگي خاک وجود دارد. طبيعتا شهر‌هايي که صنعتي‌تر هستند يا در شهر‌هايي که فاضلاب و پساب به‌درستي تصفيه نمي‌شود به نحوي که فاضلاب را وارد منابع پذيرنده مي‌کند، شاهد آلوده خاک هستيم. پس از محرز شدن آلودگي خاک بر اساس آزمايش‌هاي انجام‌شده، آلوده‌کننده موظف است نسبت به رفع آلودگي اقدام کند.

شهرياري با تاکيد بر اينکه آلودگي خاک در کشور وجود دارد، مي‌گويد:، اما به دليل ماهيت متغير آلودگي خاک نمي‌توان گفت به صورت مشخص کدام استان‌ها آلوده‌ترين خاک را دارند. به عنوان مثال ممکن است يک حادثه مانند واژگوني چند تانکر حامل فرآورده‌هاي نفتي در استاني که پيش‌تر آلودگي قابل‌توجهي نداشته، باعث شود آن استان در يک بازه زماني مشخص در فهرست مناطق آلوده قرار بگيرد و پس از طي فرآيند پاک‌سازي، وضعيت آن بهبود يابد.