بازار بي‌رمق گردشگري مذهبي در ايران

اما در شرايطي که کشورهايي مانند عربستان و عراق توانسته‌اند از ظرفيت زيارت براي ايجاد درآمدهاي پايدار اقتصادي استفاده کنند، ايران با وجود برخورداري از مجموعه اماکن زيارتي شيعيان، آيين‌هاي مذهبي متنوع و ميراث معنوي گسترده، همچنان در حاشيه اين بازار جهاني قرار دارد.

مسئله اصلي امروز گردشگري مذهبي ايران کمبود ظرفيت نيست؛ بلکه فاصله ميان داشته‌هاي فرهنگي و توان تبديل آن‌ها به يک محصول گردشگري قابل عرضه در بازار جهاني است. فعالان اين حوزه معتقدند نگاه سنتي به زيارت و نبود برنامه‌ريزي اقتصادي، باعث شده بخش بزرگي از اين فرصت همچنان بلااستفاده باقي بماند.

کارشناسان گردشگري تأکيد دارند که ايران براي حضور مؤثر در بازار بايد از نگاه صرفاً زيارتي عبور کند و گردشگري مذهبي را به عنوان يک صنعت اقتصادي با زنجيره خدمات، تجربه فرهنگي، سلامت، اقامت و حمل‌ونقل تعريف کند.

بازار رو به رشد گردشگري مذهبي در جهان

سيدمصطفي موسوي، رئيس کميسيون گردشگري اتاق بازرگاني ايران، با اشاره به رشد بازار جهاني گردشگري مذهبي گفت: اين حوزه سالانه صدها ميليارد دلار گردش مالي دارد و حدود 600 ميليون سفر مذهبي و معنوي در جهان انجام مي‌شود؛ بازاري که سهم آن از سفرهاي بين‌المللي نيز قابل توجه است.

به گفته او، ايران از نظر ظرفيت‌هاي فرهنگي و مذهبي در جايگاهي کم‌نظير قرار دارد، اما اين ظرفيت هنوز به مزيت اقتصادي تبديل نشده است. وجود حرم‌هاي مهم در مشهد، قم و شيراز، آيين‌هايي مانند محرم، اربعين، تعزيه، نخل‌گرداني و ده‌ها مراسم محلي، مي‌توانست ايران را به يکي از مقاصد اصلي گردشگري مذهبي منطقه تبديل کند؛ اما نبود برندينگ، ضعف زيرساخت‌ها و نبود برنامه جامع مانع تحقق اين هدف شده است.

رقباي منطقه جلوتر از ايران حرکت کرده‌اند

مسعود شيرين‌کلام، دبير کميسيون گردشگري اتاق بازرگاني ايران نيز با اشاره به سهم کمتر از نيم درصدي ايران از بازار جهاني گردشگري مذهبي، اين عدد را نشانه فاصله ميان ظرفيت‌هاي موجود و عملکرد واقعي کشور دانست.

او با اشاره به درآمدهاي بالاي کشورهاي منطقه از گردشگري مذهبي گفت عربستان توانسته ميلياردها دلار از حج و عمره درآمد کسب کند و عراق نيز گردشگري مذهبي را به يکي از بخش‌هاي مهم اقتصاد خود تبديل کرده است؛ در حالي که ايران با وجود داشتن يکي از غني‌ترين منابع زيارتي، هنوز نتوانسته جايگاه متناسبي در اين بازار پيدا کند.

يکي از مشکلات جدي اين حوزه، نبود نظام آماري دقيق عنوان شده است؛ مسئله‌اي که باعث شده تصميم‌گيري و برنامه‌ريزي براي جذب گردشگران مذهبي با ابهام همراه باشد. کارشناسان معتقدند بدون شناخت دقيق بازار هدف، تعداد گردشگران، مسيرهاي سفر و نيازهاي آنان، توسعه گردشگري مذهبي امکان‌پذير نخواهد بود.

هدف 17 ميليون گردشگر خارجي؛ فاصله ميان شعار و زيرساخت

علي دارابي، قائم مقام وزير ميراث فرهنگي نيز با اشاره به هدف‌گذاري برنامه هفتم توسعه براي جذب 17 ميليون گردشگر خارجي، تأکيد کرد تحقق اين هدف نيازمند توسعه زيرساخت‌هايي مانند هتل، حمل‌ونقل و ناوگان هوايي است.

چالش اصلي اينجاست که گردشگري مذهبي تنها با داشتن اماکن مقدس توسعه پيدا نمي‌کند. تجربه کشورهاي موفق نشان مي‌دهد کيفيت خدمات، سهولت دسترسي، اقامت مناسب، راهنماي گردشگري، امکانات شهري و نحوه برخورد با گردشگر، نقش تعيين‌کننده‌اي در انتخاب مقصد دارد.

به گفته کارشناسان، ضعف زيرساخت‌ها، نبود حمل‌ونقل مناسب، کمبود هتل‌هاي استاندارد و امکانات اقامتي، يکي از موانع اصلي توسعه گردشگري مذهبي است.

گردشگري مذهبي؛ ظرفيتي که هنوز مديريت نشده است

منصور عليمرداني، نماينده مجلس با اشاره به تنوع مذهبي و تاريخي ايران، بر ضرورت ترکيب سفر معنوي با تجربه گردشگري تأکيد کرد. به گفته او، ايران مي‌تواند با طراحي تورهاي ترکيبي، زائر را به گردشگر تبديل کند و حضور گردشگران را در تمام طول سال افزايش دهد.

با اين حال، همچنان مشکلاتي مانند ضعف خدمات، نبود ساماندهي مناسب، کمبود زيرساخت‌هاي مالي و اقامتي و نبود آموزش کافي براي تعامل با گردشگران، مانع تبديل شدن ايران به قطب گردشگري مذهبي منطقه شده است.

بازار جهاني زيارت در حال گسترش است و کشورهاي مختلف براي تصاحب سهم بيشتري از آن رقابت مي‌کنند. ايران اما در شرايطي که يکي از غني‌ترين منابع مذهبي و فرهنگي جهان را در اختيار دارد، همچنان با يک پرسش اساسي روبه‌روست: چرا کشوري با اين حجم از ظرفيت، هنوز نتوانسته سهمي متناسب از بازاري را به دست آورد که ديگران از آن درآمد ميليارد دلاري کسب مي‌کنند.