اندکي از فضيلت‌هاي بيکران ماه رمضان

اين ماه در روايات اسلامي ماه خدا، ماه نزول قرآن، ماه تلاوت کتاب آسماني، ماه پاک کننده، ماه نماز، آزادسازي، ماه صبر، ماه همدردي، ماه برکت، ماه رحمت، ماه توبه، ماه استغفار، ماه دعا، ماه عبادت، ماه طاعت، ماه بزرگ، بهار فقيران، بهار مومنان، عيد اولياي الهي و ... توصيف گرديده و در اين ماه، مومنان به مهماني خدا دعوت شده‌اند و خداوند بزرگ با رحمت و لطف ويژه اش از آنان پذيرايي کرده و با توفيق خود، آنان را ياري مي‌رساند. (درسنامه ماه رمضان، ص 25- 24).

در اين ماه پرفضيلت که فرصتي مطلوب براي خودشناسي و خودسازي محسوب مي‌شود، علاوه بر روزه داري و نماز اول وقت و تلاوت قرآن، توجه به محرومان، نيازمندان و يتيمان، مورد سفارش پيشوايان دين بوده و در حقيقت يکي از دلايل اصلي واجب شدن روزه، درک گرسنگي و شناخت شرايط دشوار نيازمندان و کمک به آنان ارزيابي مي‌شود؛ به ديگر سخن، روزه داري با ذکر خدا و توجه به تهي دستان و نيازمندان جامعه و تلاش براي حل مشکلات آنان و گره گشايي از زندگي ايشان همراه شده و عبادتي است که توجه به نيازمندان و تهي دستان را به دنبال دارد.

در اين ماه روزه داري بر مومنان واجب شده و خداوند بلند مرتبه در قرآن کريم فلسفه اصلي روزه داري را رسيدن به تقوا، خوشتنداري، خودکنترلي در برابر گناهان و نافرماني‌هاي الهي دانسته و چنين فرموده است: «اي کساني که ايمان آورده‌ايد، روزه بر شما واجب شد، چنانچه بر پيشينيان شما (امت‌هاي گذشته) واجب گرديد، اميد است که پرهيزگاري کنيد (و به مَلَکه تقوا و فرمانبرداري از دين خدا به برکت روزه داري دست يابيد) «. (سوره بقره، آيه 183).

از اين رو مي‌توان گفت، مهمترين دليل تشريع روزه از سوي خداوند متعال، رسيدن به ملکه تقوا، خداترسي، دوري از گناه و خويشتنداري است؛ دستيابي به معنويت ناشي از اطاعت فرمان خداوند، علت ديگر تشريع روزه بوده و نکته سوم، تندرستي و نشاط جسمي است که بر اثر گرسنگي براي فرد روزه دار، حاصل مي‌شود. روزه داري همچنين مقاومت انسان در برابر سختي ها، ناملايمات و دشواري‌ها را افزايش داده، شيطان را از فرد دور مي‌سازد و آمرزش و لطف ويژه الهي را به دنبال دارد.

يکي از ابعاد مهم روزه داري، بُعد اجتماعي آن است؛ روزه موجب مي‌شود فرد روزه دار با درد‌هاي نيازمندان و کم درآمد بيش از گذشته آشنا شود و از اين رهگذر، توانگران از وضع زندگي نيازمندان باخبر شده و آنان را مورد ملاطفت و مهر خويش قرار دهند. روزه داري، درسِ يتيم نوازي، مهرورزي با ديگران و فقر زدايي را به همراه دارد و موجب افزايش خيرخواهي شده و مسئوليت پذيري نسبت به طبقات محروم جامعه را دوچندان مي‌کند. به ديگر سخن، به برکت ماه رمضان و روزه داري اين ماه، محبت انسان‌ها نسبت به يکديگر تقويت شود و توجه جامعه به نيازمندان و تلاش براي ريشه کن سازي فقر و محروميت، تقويت مي‌شود.

از ديگر آثار مهم روزه داري، افزايش صبر، پايداري، استقامت و بردباري در زندگي انسان است و فردِ روزه دار را در برابر وسوسه‌هاي شيطاني و ارتکاب گناهان، تمرين داده و اراده انسان را تقويت مي‌سازد. خداوند بلند مرتبه همگان را به ياري گرفتن از نماز و صبر (که يکي از مصداق‌هاي اصلي آن، روزه داري است) توصيه نموده و چنين فرموده است: «از صبر و نماز ياري بجوييد و آن (بهره گيري از نماز و صبر)، جز براي فروتنان سخت و گران است». (سوره بقره، آيه 45).

تحمل گرسنگي و تشنگي در ماه رمضان، ايستادگي و قدرتِ تحملِ حوادث ناگوار مي‌افزايد و فرد را در رويارويي با مشکلات زندگي، توانمند مي‌سازد؛ شايد به همين دليل است که در برخي روايات تصريح شده هر چقدر سختي روزه داري بيشتر باشد، پاداش نيز بزرگتر خواهد بود؛ از جمله در روايات آمده: برترين جهاد، روزه گرفتن در هواي گرم است. (صهباي رمضان، ص 113).

پيامبر اسلام (ص) با آمدن اين ماه مبارک و خجسته، به اصحاب خود چنين فرموده است: ماهي خجسته به شما روي آورده، خداوند عزوجل، روزه آن را بر شما واجب ساخته، در‌هاي بهشت در آن برايتان باز بوده و در‌هاي دوزخ، بسته است و شياطين در زنجير هستند؛ در آن، شبي است که از هزار ماه بالاتر است. هر کس از خير آن محروم شود، محرومِ واقعي است. (فضائل رمضان، ص 37).

صحابي بزرگ پيامبر (ص) جناب عبد الله بن مسعود نيز گفته است: سَروَر ماه ها، ماه رمضان بوده و سَروَر روزها، جمعه است. (همان، ص 61).

ماه رمضان، ماه خودسازي و توجه به نيکويي‌هاي اخلاقي و رفتاري است؛ در اين ماه سفارش شده انسان اخلاق خويش را آراسته کند، زبانش را از سخنان آلوده و ناصواب، حفظ نمايد، يتيمان را احترام و اکرام کرده و به ديگران سخت گيري نکند، به بزرگتر‌ها احترام کرده و کوچکتر‌ها را مورد لطف و محبت خويش قرار دهد و با کودکان خوش رفتاري نمايد. نقل است فرزند امام علي (ع) جناب محمد بن حنفيه چنين سفارش مي‌کرد:

(هنگام روزه داري)، گوش، زبان و بدنت بايد روزه دار باشد. روزي که روزه داري را همچون ديگر روز‌ها (که روزه نيستي) قرار مده و از آزار رساندن به خادم (و زير دستت در هنگم روزه داري) خودداري کن. (همان، ص 68).

در اين روايات تاکيد شده روزه داري، صرفا دوري از خوردن، آشاميدن و ديگر مبطلات روزه نيست، بلکه روزه دار بايد مراقب رفتار و گفتار خود بوده و روزه داري اش با روز‌هاي ديگر، تفاوت معناداري داشته باشد.

امام رضا (ع) از پدران طاهرينش (ع) روايت کرد رسول خدا (ص) در خطبه‌اي (در آستانه ماه رمضان) چنين فرمود:‌اي مردم، ماه خدا با برکت، رحمت و آرزش به شما روي آورده، ماهي که نزد خدا بهترين ماه‌ها و روزهايش برترين روز‌ها و شبهايش برترين شب‌ها و ساعت هايش برترين ساعتهاست. ماهي که در آن، به مهماني خدا خوانده شده‌ايد و از اهل کرامت خدا قرار گرفته‌ايد. نَفَسهايتان در آن پاداش تسبيح داشته و خوابتان در آن، عبادت است و کردارتان مورد قبول و دعايتان در آن مستجات خواهد بود. از خداوند با نيت‌هاي راست و قلب‌هاي آراسته بخواهيد که شما را به روزه داري و خواندن کتابش، موفق بدارد؛ چرا که تيره بخت کسي است که در اين ماه بزرگ از آمرزش خدا محروم ماند. با گرسنگي و تشنگي تان، گرسنگي و تشنگي روز رستاخيز را به ياد آوريد و بر فقيران و نيازمندانتان، صدقه دهيد، بزرگتر‌ها را احترام کنيد و بر کوچکتر‌ها (کودکان) رحم آوريد و با خويشانتان پيوند برقرار کنيد و زبانهايتان را (از سخنان باطل و گناه آلود) حفظ کنيد و از آنچه شنيدن آن بر شما روا نيست، پرهيز نماييد و از گناهانتان به سوي خدا توبه کنيد و هنگام نماز، دستان خود را به دعا بلند کنيد؛ چرا که آن، برترين زمانهاست و خداوند با رحمت در اين ساعت‌ها به بندگان خويش مي‌نگرد ...‌اي مردم، جانهايتان در گرو کردارتان است و پشتهايتان از بارتان سنگن است؛ آن را با سجده طولاني سبک کنيد و بدانيد خداوند بلند مرتبه به عزت خود سوگند خورده نمازگزاران و سجده کنندگان را عذاب نکرده و آنان را در روزي که مردم در برابر پروردگار جهان ايستاده‌اند، با آتش نترساند. (و آتش دوزخ را از آنان دور سازد).‌اي مردم، هر کس روزه دار مومني را در اين ماه افطاري دهد، نزد خدا پاداش کسي را دارد که يک برده آزاد کرده است. برخي گفتند:‌اي رسول خدا، همه ما توان اين کار را نداريم. پيامبر (ص) فرمود: از آتش بپرهيزيد حتي با خرماي نيم شده و جرعه‌اي آب.‌اي مردم، هر کس در اين ماه اخلاق خود را نيکو کند، (اين خوش اخلاقي) براي او جواز عبور از صراط خواهد بود روزي که قدم‌ها سست مي‌شود. هر کس در اين ماه بار زير دست خود را سبک کند (و به زيردستانش سخت نگيرد)، خداوند حسابرسي او را آسان مي‌کند و هر کس از آزار و شر رساندن (به ديگران) خودداري کند، خداوند خشمش را روزي که او را ملاقات مي‌کند از او دور مي‌کند و هر کس (در اين ماه) يتيمي را گرامي دارد، خداوند روزي که او را ملاقات مي‌کند، او را گرامي مي‌دارد و هر کس در آن صله رحم (پيوند با خويشان و نيکويي با آنان) کند، خداوند در روز رستاخيز رحمتش را نصيب او مي‌کند و هر کس قطع رحم کند، خداوند نيز رحمتش را در روز رستاخيز از او قطع مي‌کند ... و هر کس (در اين ماه پرفضيلت) بر من بسيار صلوات فرستد، خداوند ترازوي عملش را سنگين مي‌کند، روزي که ترازو‌ها سبک است. هر کس در آن آيه‌اي را تلاوت کند، پاداش کسي را دارد که در ماه‌هاي ديگر ختم قرآن کرده است.‌اي مردم، در‌هاي بهشت در اين ماه گشوده است، از پروردگارتان بخواهيد بر شما نبندد و در‌هاي آتش نيز بسته است، از پروردگارتان بخواهيد (آن در‌ها را) برايتان باز نکند.

(هنگامي که سخنان رسول خدا «ص «به اينجا رسيد)، امير مومنان «ع» پرسيد:‌اي رسول خدا، برترين کار‌ها در اين ماه کدام است؟ فرمود:‌اي ابا الحسن، برترين کار‌ها در اين ماه، دوري از گناهاني است که خداي عزوجل حرام کرده است... (عيون أخبار الرضا «ع»، ج 1 ص 266- 265).

در اين خطبه مشهور پيامبر اسلام (ص)، ماه رمضان، بهترين ماه‌ها توصيف شده که حتي نفس و خواب روزه دار نيز در آن پاداش عبادت را دارد و بر اموري همچون ياد خدا، تلاوت قرآن، سجده طولاني، خوش اخلاقي، نگاهداري زبان و ديگر جوارح از گناه، پيوند با نزديکان و خويشان، افطاري دادن به مومنان، صلوات بسيار بر پيامبر (ص) و خاندان ايشان (ع)، ترک گناه و ... توصيه شده است.  اميد که همه ما با بهره گيري از معارف قرآن و اهل بيت (ع) به درک فضيلت‌هاي بي کران اين ماه بزرگ به ويژه شب‌هاي قدر که زمان نزول قرآن کريم اين هديه بزرگ و رحمت گسترده خداوند به بشر است، نائل آييم.