چه کسي 50 اثر تاريخي ايران را تخريب کرد؟

«بيش از 50 اثر تاريخي را که عمده آنها از دوره صفوي باقي مانده بودند ازجمله باغ و قصر سعادت آباد و عمارت‌هاي هفت‌دست، آيينه‌خانه، بهشت برين، بهشت‌آيين، انگورستان، بادامستان، نارنجستان، کلاه‌فرنگي، باغ تخت، باغ طاووس، گلدسته، تالار اشرف، خسروخاني، عمارت خورشيد، عمارت جهان‌نما، باغ چرخاب، باغ محمود، باغ صفي ميرزا، باغ قوشخانه، باغ نظر و... را به‌کلي تخريب کرد.

ظل‌السلطان همچنين آينه‌کاري‌هاي روي ستون‌هاي عالي‌قاپو و چهل‌ستون را از ميان برد و دستور داد روي نقاشي‌هاي نفيس داخل چهل‌ستون را با گچ بپوشانند و نقاشان قاجاري بر روي آنها نقاشي‌هاي کم‌ارزش خود را بنگارند... وي برخي از عمارت‌هاي باقي‌مانده از دوره صفوي را کاملا نابود کرد و برخي ديگر را به مرز نابودي کشاند. ظل‌السلطان از عمارت هشت‌بهشت به‌عنوان اصطبل استفاده مي‌کرد».

حالا ظل‌السلطان چرا اين کارها را مي‌کرد؟ حدس و گمان اين است که 3 دليل مي‌توانسته داشته باشد که اين‌ها هستند: «اول، کاستن از زيبايي اصفهان براي کاهش رغبت رقباي سياسي که چشم به فرمانروايي اصفهان دوخته بودند؛ دوم، ايجاد رعب و وحشت ميان مردم و به رخ کشاندن اقتدار خود از تخريب کاخ‌هاي پرعظمت صفوي؛ سوم، سوء‌استفاده از مصالح و مواد موجود».

اين سوءاستفاده هم يعني فروختن مصالح و واقعا هم مصالح را مي‌فروخته و در تاريخ نوشته‌اند: «ظل‌السلطان حتي دستور تخريب کاخ چهل‌ستون را هم داده بود که يکي از تجار خوشنام اصفهان به نام ملک‌التجار به‌موقع اطلاع مي‌يابد و با خريد آن، اين ملک تاريخي را از دست ناداني مي‌رهاند وگرنه هم اکنون هر قطعه از اين اثر ماندگار زير خاک‌ها مدفون شده بود يا در خانه‌اي به کار رفته بود. مي‌گويند ظل‌السلطان با فروش زمين و حتي کاشي‌ها خرج قشون خود را تأمين مي‌کرده است».

درباره ظل‌السلطان و کارهايش «هانري رنه دالماني»، جهانگرد فرانسوي که در دوره قاجار از ايران بازديد کرد، نوشته است: «ظل‌السلطان بسياري از کاخ‌هاي عالي و شاهکارهاي ممتاز اصفهان را که موجب حيرت جهانيان بود، نابود کرد. در واقع آخرين سال‌هاي حکومت ظل‌السلطان در اصفهان به منزله طوفان ويرانگر بود...

ظل‌السلطان بيشتر اين شاهکارهاي برجسته را که در دنيا بي‌نظير بود، خراب کرد و مصالح آنها را فروخت... با شهر اصفهان مانند کشوري فتح‌شده رفتار کرد. يعني تمام يادگارهاي صفويان و بناهاي باشکوه و کاخ‌هاي اين پايتخت قديمي را که معرف شکوه و عظمت گذشته ايران بود به‌کلي ويران کرد و مصالح آنها را فروخت و مساجد و ديگر بناهاي عمومي را هم که نتوانست ويران کند به سارقان آثار عتيقه تسليم کرد تا کاشي‌هاي نفيس و ظريف و ديگر تزيينات آنها را کنده، به خارجيان بفروشند».