چرا روزه واجب است؟

در اين گزارش، با تکيه بر تفسير تفسير الميزان علامه طباطبايي، به چرايي وجوب روزه و فوايد آن مي‌پردازيم.

روزه، تمرين تقوا است و نه صرف گرسنگي

علامه طباطبايي در تفسير اين آيه، نخست به تعبير «کُتِبَ عَلَيْکُم» توجه مي‌دهد، تعبيري که نشان‌دهنده حتميت و الزام تشريعي است. روزه، يک توصيه اخلاقي ساده نيست، بلکه حکمي قطعي و برنامه‌اي تربيتي براي مؤمنان است.

به باور ايشان، کليد فهم فلسفه روزه در جمله پاياني آيه نهفته است: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ». از نگاه الميزان، تقوا حالتي دروني است که انسان را از افتادن در دام گناه و افراط بازمي‌دارد. روزه با ايجاد محدوديت در ارضاي غرايز طبيعي، روح خويشتنداري را در انسان تقويت مي‌کند. کسي که مي‌تواند از حلال‌ترين نيازهاي خود در زماني مشخص چشم بپوشد، آمادگي بيشتري براي پرهيز از حرام خواهد داشت.

در واقع، روزه ميدان تمرين اراده است، اراده‌اي که زيربناي تقوا محسوب مي‌شود.

روزه در امت‌هاي پيشين، سنتي تربيتي در تاريخ دين است

آيه تصريح مي‌کند که روزه تنها بر مسلمانان واجب نشده، بلکه «کَما کُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِن قَبْلِکُمْ». علامه طباطبايي اين بخش را نشانه‌اي از ريشه‌دار بودن اين عبادت در سنت‌هاي الهي مي‌داند. به تعبير ايشان، روزه قانوني است که در شريعت‌هاي پيشين نيز وجود داشته، زيرا نياز تربيتي انسان در همه اعصار يکسان است.

از منظر الميزان، ذکر اين نکته علاوه بر بيان سابقه تاريخي، نوعي تسلي و تقويت روحي براي مؤمنان است، يعني شما در تحمل اين فريضه تنها نيستيد، بلکه در امتداد يک سنت الهي ديرينه حرکت مي‌کنيد.

پيوند جسم و جان در روزه

در تحليل علامه طباطبايي، روزه عبادتي است که تأثير آن هم به جسم مربوط مي‌شود و هم به جان. هرچند هدف اصلي، رشد معنوي و تقواست، اما سازوکار اين رشد از مسير کنترل نيازهاي بدني عبور
مي‌کند.

انسان به‌طور طبيعي اسير تمايلات مادي است. خوردن، آشاميدن و ديگر لذت‌هاي جسماني، اگر بي‌مهار باشند، روح را به سوي دنياگرايي سوق مي‌دهند. روزه با ايجاد وقفه‌اي آگاهانه در اين روند، توجه انسان را از جسم به جان معطوف مي‌کند. در اين حالت، روح فرصت مي‌يابد تا از سلطه دائمي خواسته‌هاي تن فاصله بگيرد.

به تعبير الميزان، روزه نوعي توازن ميان بعد مادي و معنوي انسان برقرار مي‌سازد و اجازه نمي‌دهد که يکي بر ديگري چيره شود.

تقويت همدلي اجتماعي با روزه

هرچند آيه 183 به‌طور مستقيم به بُعد اجتماعي روزه اشاره نمي‌کند، اما علامه طباطبايي در چارچوب کلي آيات روزه در سوره بقره، به آثار اجتماعي آن نيز توجه دارد. وقتي همه مؤمنان به‌صورت هم‌زمان طعم گرسنگي و تشنگي را مي‌چشند، نوعي همدلي عمومي شکل مي‌گيرد.

روزه فاصله طبقاتي را از سطح تجربه زيسته کاهش مي‌دهد، ثروتمند و فقير در ساعاتي از روز، شرايطي مشابه را تجربه مي‌کنند. اين تجربه مشترک، زمينه‌ساز تقويت حس مسئوليت اجتماعي و توجه به نيازمندان مي‌شود. از همين‌رو، در فرهنگ اسلامي، روزه با انفاق و کمک به محرومان پيوند خورده است.

آزادي از اسارت عادت‌ها با روزه رمضان

يکي ديگر از نکات ظريف در تفسير الميزان، توجه به جنبه رهايي‌بخش روزه است. انسان بسياري از رفتارهاي خود را از سر عادت انجام مي‌دهد. خوردن در ساعات مشخص، واکنش‌هاي آني به خواسته‌هاي دروني و پيروي بي‌چون‌وچرا از تمايلات، به‌تدريج به زنجيرهايي نامرئي تبديل مي‌شوند.

روزه اين زنجيرها را موقتاً مي‌گسلد. انسان درمي‌يابد که مي‌تواند بر خواسته‌هاي خود مسلط شود و صرفاً تابع غرايز نباشد. اين تجربه، احساس کرامت و قدرت دروني را افزايش مي‌دهد؛ احساسي که زمينه‌ساز رشد معنوي است.

روزه حکم شرعي و برنامه‌اي براي رشد انسان

بر اساس تفسير الميزان، وجوب روزه صرفاً يک دستور تعبدي بي‌حکمت نيست، بلکه برنامه‌اي جامع براي تربيت انسان است. فلسفه اصلي آن رسيدن به تقواست؛ تقوايي که از مسير تقويت اراده، کنترل غرايز، ايجاد تعادل ميان جسم و جان و تقويت حس مسئوليت اجتماعي حاصل مي‌شود.

آيه 183 سوره بقره نشان مي‌دهد که روزه، فراتر از گرسنگي و تشنگي، مدرسه‌اي براي ساختن انسانِ خودمهار و خدا‌آگاه است؛ انساني که مي‌آموزد چگونه در برابر خواهش‌هاي نفس بايستد و مسير رشد معنوي را آگاهانه انتخاب کند.

منبع: خبرگزاري فارس