چرا ايران کريدور قاچاق حيوانات شده است؟

کشف يک محموله جديد از حيات‌وحش در استان تهران باز هم اين نکته را يادآوري مي‌کند که ايران به‌عنوان کشوري که در مسير دومين تجارت پرسود دنيا قرار دارد، بايد گام‌هاي موثرتري براي مقابله با قاچاق حيات وحش بردارد اما نه تنها چنين اراده‌اي را در سازمان محيط زيست شاهد نيستيم بلکه فعالان محيط زيست بر اين باورند که طي سال‌هاي اخير قانون بازگرداندن حيات وحش به مبدا هم اجرايي نشده است. نگهداري حيوانات عجيب در منازل از نگاه فعالان حقوق حيوانات صرفا به چرخه تجارت آنها دامن مي‌زند و چنين رفتارهايي ريشه در کمبودهاي شخصيتي افراد دارد.

شير، عقاب طلايي و تمساح رود نيل جديدترين کشفيات يگان حفاظت محيط زيست استان تهران از يک باغ در شهريار است. فرهاد زندي، فرمانده يگان حفاظت محيط زيست استان تهران خبر مي‌دهد که اين گونه‌هاي تحت حمايت، به باغ پرندگان تهران منتقل مي‌شوند و اين يعني سازمان حفاظت محيط زيست حتي به فکر انتقال حيات‌وحش تحت حمايت دنيا به پارک پرديسان نيست و احتمالا با باطل شدن پروانه، اين حيوانات به مجموعه باغ پرندگان فروخته شده‌اند اما چنين گونه‌هايي از کدام مسير به ايران وارد مي‌شوند و وظيفه سازمان حفاظت محيط زيست در قبال آنها چيست؟

ايران، کريدوري براي قاچاق حيات‌وحش

عبدالرضا باقري، فعال محيط‌زيست احتمال مي‌دهد که منشا چنين محموله‌اي همان مسير سنتي قاچاق حيات وحش باشد. ايران در کريدور قاچاق حيوانات قرار دارد و اين تجارت سياه، به‌عنوان دومين تجارت پرسود دنيا پس از مواد مخدر از هند آغاز مي‌شود. حيوانات به پاکستان و سپس ايران منتقل مي‌شوند تا از آنجا به ترکيه رفته و در اروپا توزيع شوند. سرريز حيات‌وحش قاچاق شده هم در ايران توزيع مي‌شود تا گروهي با انگيزه‌هاي عجيب و غريب از آنها در فضاهاي خصوصي خود نگهداري کنند.

باقري که 20 سالي است درگير مباحث مرتبط با حيات‌وحش و حقوق آنهاست، مي‌گويد که طبق قانون، سازمان محيط زيست بعد از بازداشت محموله‌هاي قاچاق بايد سلامت حيوانات را بررسي کرده و اگر گونه‌هاي کشف شده قابليت رهاسازي در طبيعت داشته باشند، آنها را به مبدا اوليه بازگرداند اما چند سالي هست که چنين گزارشي دريافت نکرده است.

در حالي که دو دهه قبل و از ابتداي شکل‌گيري انجمن حمايت از حقوق حيوانات،‌ اين سمن آن‌قدر نفوذ داشته که در مبادي گمرکي مستقر مي‌شده و حتي محموله ماهيان وارداتي آکواريومي را هم بررسي مي‌کرده است تا گونه‌هايي مثل پيرانا را ضبط و به مبدا اوليه بازگرداند.او به سرنوشت محموله قبلي کشف شده در سمت شرق تهران اشاره مي‌کند و مي‌گويد: بايد پيگيري شود که محموله‌اي با 100 حيوان شامل پرندگان شکاري، چه سرنوشتي پيدا کرده است.

فضاي مجازي محلي براي فروش حيات‌وحش

محموله‌اي که شانس کشف داشته، به جاي اينکه به کشور مبدا اعزام شود به باغ پرندگان تهران تحويل داده شده است اما بسياري از گونه‌هاي قاچاق، حتي شانس کشف را هم ندارند. کافي است سري به صفحات مجازي فروش حيوانات بزنيد تا شاهد عرضه انواع و اقسام حيات وحش ممنوعه با قيمت‌هاي نجومي پيش چشم مسئولان باشيد. در سايت شيپور از کگوي پلنگي گرفته تا مار پيتون و ايگوانا به فروش مي‌رسد و در اينستاگرام هم مي‌توان دنبال گونه‌هايي مثل تمساح و شير و ... گشت. اما افراد با چه انگيزه‌هايي به خريد گونه‌هاي عجيب براي نگهداري در منزل روي مي‌آورند؟

شخصيت نمايشي، عامل نگهداري از حيوانات عجيب

شاهين سپنتا، فعال حقوق حيوانات ويژگي‌هاي روانشناسي افراد را در روي آوردن به حيوانات عجيب به‌عنوان حيوان خانگي موثر مي‌داند. از نگاه او شخصيت نمايشي فرد و پر کردن خلأهاي عاطفي با هدف سرپوش گذاشتن بر ضربه‌هايي که در گذشته تجربه کرده، مهمترين دلايلي هستند که گرايش به نگهداري از حيات وحش به جاي حيوان خانگي متعارف را تقويت مي‌کند.

اين فعال حقوق حيوانات مي‌گويد: فردي که شخصيت نمايشي دارد، به دليل تمايل براي ديده شدن به سراغ حيواناتي مثل مارهاي بزرگ يا تمساح مي‎رود زيرا به‌وسيله نگهداري اين حيوانات، بيشتر ديده مي‌شود. يا برخي افراد با نگهداري از حيوانات کوچکتر حس رضايت دارند، در حالي که گروهي ترجيح مي‌دهند با حيوانات بزرگتر خودنمايي کنند.سپنتا همچنين خلأهاي روحي و رواني افراد و فرار از کمبودهاي گذشته را عامل ديگري مي‌داند که باعث مي‌شود افراد خود را با هيجانات کاذب سرگرم کنند؛ در حالي که ما حق نداريم حيات وحش را از محيط طبيعي خود دور کنيم.

دامن زدن به چرخه تجارت حيات وحش

سپنتا در واکنش به افرادي که مي‌گويند حيات وحششان را از باغ‌وحش يا مزارع پرورشي و نه محيط طبيعي تهيه کرده‌اند، يادآوري مي‌کند که زندگي حيات وحش با محيط انساني همخواني ندارد و حتي اگر محيط طبيعي زندگي حيوان شبيه سازي شود، باز هم دخالت در زندگي اين موجود زنده رخ مي‌دهد. حتي اگر حيات وحش در مزرعه تکثير شده باشد، اجدادي داشته که اين اجداد صيد شده‌اند و با خريد چنين حيواناتي، به چرخه تجارت آنها دامن مي‌زنيم. در واقع باعث مي‌شويم گروهي به دنبال جدا کردن والدهايي از محيط‌هاي طبيعي باشند تا آنها را براي زاد و ولد به محيط غيرطبيعي منتقل کنند و حاصل اين تکثير را به فروش برسانند.

اين فعال حقوق حيوانات به عبارت «حيوانات به مثابه کالا» اشاره مي‌کند و اقداماتي که باعث مي‌شود يک حيوان تبديل به کالا شده و در معرض خريد و فروش قرار بگيرد را جرم محيط زيستي مي‌داند زيرا اين رفتار بعد از مدتي به حذف حيوان منتهي مي‌شود. سپنتا مي‌گويد: حال اگر حيات وحش تبديل به کالا شود،‌ جرم سنگين‌تر مي‌شود.

به گفته او، باغ‌وحش‌داري در دنيا منسوخ شده است. باغ‌وحش‌ها با هدف تماشاي افراد و جنبه‌هاي آموزشي ايجاد مي‌شوند با اين وجود در سراسر جهان، محصور کردن حيوانات و تغذيه دستي آنها منسوخ شده است. چه برسد به اينکه يک فرد به صورت شخصي اين کار را بکند.

سپنتا تاکيد مي‌کند که اسارتگاه‌هايي که در ايران نام باغ وحش را يدک مي‌کشند، با هيچ اصول اخلاقي، انساني، شرعي و حقوقي قابل توجيه نبوده و منسوخ شده‌اند.

در دنيا زميني به وسعت خيلي زياد براي نگهداري حيوانات طراحي مي‌کنند و سعي مي‌کنند که محيط اکوسيستم طبيعي را براي حيوان شبيه‌سازي کنند اما باز هم چون امکان زندگي کاملا طبيعي از موجود زنده گرفته مي‌شود، ايجاد چنين محيط‌هايي محل ايراد است. چه برسد به اينکه قفس درست کنند و حيوانات را در قفس‌ها رها کنند. اين روند متاسفانه براي حيوان جز زجرکشيدن هيچ نتيجه‌اي نخواهد داشت.

در شرايطي که هيچ يک از باغ‌وحش‌هاي ايران استاندارد نيست، معلوم نيست سازمان محيط زيست با کدام توجيه به جاي کمک به بازگشت حيات وحش به مبدا اوليه، خود به عضوي از چرخه تجارت سياه حيات وحش تبديل شده و در قالب باطل کردن پروانه، کشفياتش را به باغ وحش‌هاي سراسر کشور مي‌فروشد.