وابط عمان و انگليس فراتر از رفتوآمدهاي ديپلماتيک و تجاري معمول است؛ پيوندهاي تاريخي، حضور مستشاران انگليسي در ارکان نظامي عمان، آموزش رهبران اين کشور در آکادميهاي انگليس و واگذاري بندر راهبردي دقم به نيروهاي نظامي انگليسي، مجموعهاي از وابستگيهاي ساختاري را شکل داده که به باور تحليلگران، بيطرفي عمان در بحرانهاي منطقهاي بهويژه در مسئله مديريت تنگه هرمز را با ترديد جدي مواجه کردهاست.
حضور مداوم لندن در ارکان نظامي عمان، دسترسي به بنادر کليدي و قراردادهاي اقتصادي، مجموعهاي از وابستگيها را بين عمان و انگليس شکل داده است 1 که بيشک سياست منطقهاي عمان را تحت تأثير خود قرار ميدهد.
پايان دوران استعمار عمان در دهههاي گذشته هيچگاه به معناي قطع نفوذ انگليس در کشور عمان نبوده بلکه انگليس شکل حضور خود را از حالت سلطه سنتي به شکل توافقهاي رسمي و برنامههاي دوجانبه تغيير داده است. براين اساس بخش عمدهاي از بدنه نيروهاي مسلح عمان، اصول آموزشي و شيوههاي عملياتي خود را زير نظر مستشاران انگليسي فراگرفتهاند.2 برگزاري رزمايشهاي نظامي مشترک مانند «سيف سريعا 3» در سال 2018 و تمرين نظامي «خنجر عمان» در سال 2023 نشان داد که اين تعاملات به هماهنگي عملياتي بالايي رسيده و حتي بر نحوه نگاه فرماندهان عماني به تهديدهاي منطقهاي نيز اثرگذار است.3
يکي ديگر از مهمترين ابعاد اين رابطه، آموزش رهبران عمان در انگليس است. سلطان قابوس بن سعيد، که از سال 1970 تا 2020 بر عمان حکومت کرد، در سال 1958 براي ادامه تحصيل به انگلستان رفت و پس از آن در سال 1960 وارد آکادمي نظامي سلطنتي سندهرست شد. او پس از فارغالتحصيلي، مدتي نيز در يک يگان پيادهنظام ارتش بريتانيا در آلمان غربي آموزش ديد و با مباني فرماندهي و رهبري نظامي آشنا شد. اين مسير آموزشي، او را در سالهاي شکلگيري شخصيت و نگرش سياسياش در محيط آموزشي و نظامي بريتانيا قرار داد. همچنين بعدها زمينه به قدرت رسيدن وي به عنوان حاکم عمان را نيز فراهم کرد.4 سلطان هيثم بن طارق، حاکم کنوني عمان، نيز تحصيلات دانشگاهي خود را در انگليس گذراند. او در سال 1979 از دانشگاه آکسفورد فارغالتحصيل شد و در رشته علوم سياسي تحصيل کرد؛ سپس تحصيلات خود را در کالج پمبروک انگليس ادامه داد. بنابراين، آموزش رهبران دو دوره مهم سلطنت عمان در محيطهاي آموزشي انگليس، يکي از نشانههاي استمرار نفوذ سياسي انگلستان بر عمان و همچنين پيوندهاي نزديک ميان خاندان سلطنتي عمان و انگليس است.
اهميت اين سابقه صرفاً در محل تحصيل رهبران عمان خلاصه نميشود. آموزش در محيطهاي نظامي و دانشگاهي انگليس ميتواند زمينه آشنايي نزديک با سنتهاي حکمراني، الگوهاي فرماندهي، برداشتهاي امنيتي و شبکههاي ارتباطي نخبگان اين کشور را فراهم کند. در مورد عمان، اين تجربه آموزشي در کنار روابط نهادي و دفاعي ديرپا با لندن، به يکي از ابعاد مهم رابطه دو کشور تبديل شده است. مقاله دانشگاهي منتشرشده در سال 2026 درباره دوره آموزش سلطان قابوس نيز بررسي ميکند که دولت انگليس چگونه ميکوشيد از دسترسي خود به وليعهد عمان در سالهاي شکلگيري شخصيت او بهره ببرد.5
يکي ديگر از ابعاد همکاري نظامي اين دو کشور واگذاري بندر دقم توسط عمان به ناوهاي جنگي و نيروهاي نظامي انگليس است. از آنجا که اين بندر خارج از تنگه هرمز قرار دارد؛ با دسترسي نيروهاي نظامي انگليس به امکانات لجستيکي اين بندر از نظر جغرافيايي ميتواند در پشتيباني از تحرک دريايي انگليس نقش در اقيانوس هند و درياي عرب ايفا کند.6
با اينکه مقامات عمان ادعا ميکنند به دنبال ثبات و رفع تنش در منطقه هستند، اما وابستگي سياسي، دفاعي و امنيتي عمان به انگليس سؤالهاي جدي در مورد اراده آنها به وجود ميآورد. چراکه نميتوان پذيرفت کشوري که بخش مهمي از آموزش، تجهيزات و پايگاههايش با منافع يک قدرت غربي هماهنگ است، در مواقع بحراني کاملاً بيطرف و مستقل عمل کند.
بنايراين بديهي است کشوري که از سوي انگليس چنين نفوذ عميقي در لايههاي امنيتي و نظامياش وجود دارد، در شرايط حساس، بهويژه در مسئله مديريت تنگه هرمز، منافع انگليس و قدرتهاي خارجي را بر منافع ايران ترجيح دهد. همانطور که پيشتر نيز تجربه شد، در ايام جنگ آمريکا و رژيم صهيوني عليه ايران، سلطان و مسئولين ارشد عمان چندين بار به انگليس سفر کردند و پس از هر بار سفر، تغيير مواضع آشکار آنها در قبال مديريت تنگه هرمز و ترتيبات امنيتي منطقه کاملاً واضح و مشهود بود. بر اين اساس در ارزيابي سياست عمان در قبال ايران بايد علاوه بر مواضع ديپلماتيک اعلامشده، رفتار عملي اين کشور در پروندههاي امنيتي و ميزان همسويي آن با شرکاي غربي را نيز در نظر گرفت.
پي نوشت:
1 https://assets.publishing.service.gov.uk/media/6ab2625efceb6fb3a6500fb0/oman-trade-and-investment-factsheet-2026-09-24.pdf
2 https://aoav.org.uk/2026/britains-military-interests-in-oman-examined/
3 https://omannews.gov.om/topics/en/79/show/111416/
4 https://web.archive.org/web/20160324150807/http://encyclopedia.jrank.org/articles/pages/5492/Al-Bu-Sa-id-Qaboos-1940.html
5 https://link-hkg.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-75472-2_4
* محمدحسين نوشاد
اظهار نظر 0
روزنامه به دیدگاه شما نیازمند است،از نظراتتون روی موضوعات پیشوازی خواهیم کرد.