ملي‌گرايي ايراني- اسلامي متناسب با فرهنگ ايراني

اين تصور از هويت خود به‌ قدري غالب بوده که حتي بسياري از نهضت‌هاي ضد استعماري در يک قرن گذشته بناي کار خود را بر استقلال طلبي ملي‌ گذاشته‌اند.

ايران نيز از اواسط دورة قاجار با چنين انديشه‌هايي بيگانه نيست. از زمان برخورد ايرانيان با تمدن غرب جديد و تحقيرهاي همراه با آن، بسياري از نحله‌هاي متفکرين ايراني چاره کار را در اقتباس مليت و نظم‌بخشي به حيات ايراني بر اساس آن ديده‌اند و گونه‌هاي مختلفي از آن را عرضه داشته‌اند. اما اين ادعاهاي پرطمطراق کمتر نتيجه‌اي در پي داشته‌اند و در آن موارد معدود نيز به نتايجي مانند دوران سياه پهلوي اول منتهي شده‌اند. و البته که چنين شکست‌هايي منحصر به سرزمين ما نيست، بلکه ديگر کشورهاي جهان پيرامون، به ويژه در منطقة ما و حتي پروژه‌هاي ادعايي «ملت‌سازي» متجاوزين غربي نيز با آن بيگانه نيستند.

علت اين شکست‌هاي متعدد چيست؟ براي فهم اين مسئله بايد به چگونگي شکل‌گيري «مليت» پرداخت. برعکس تصورات ساده‌انگارانه‌اي که مليت را امري قراردادي يا خنثي مي‌بينند يا آن را پديده‌اي ثابت مي‌انگارند، تاريخ نشان مي‌دهد که ملت‌ها بر پايه عناصر مشترک فرهنگي (مانند دين يا زبان) و در طي فرايندي تاريخي متولد شده‌اند و استمرار آن‌ها در گروي حفظ اتصالشان با تاريخ خود است. هم‌چنين مي‌بينيم تاريخ مشترک به تنهايي ضامن هويتي نيست، بلکه آرمان‌هاي مشترکي که در دورة مدرن عموما در غالب ايدئولوژي‌ها تجلي مي‌يابند براي ظهور معاني مشترک ضروريند. واضح است که براي ظهور يک هويت جمعي، چنين آرمان‌هايي بايد با زمينه‌هاي تاريخي آن هويت تناسب داشته باشند وگرنه تعارض بين اين‌ دو به شکست يک‌ طرح هويتي مي‌انجامد. راز عدم موفقيت بسياري از «ملت»هاي تازه متولدشده در مناطق پيراموني نظام جهاني را مي‌توان در اين نکته جست که براي تأسيس خود عمدتا ايدئولوژي‌هاي برآمده از غرب را سرلوحه خود قرار دادند در حالي‌که اين ايدئولوژي‌ها تناسب چنداني با زمينه تاريخي آن‌ها نداشتند.

با اين‌ نگاه مي‌توان مسئله مليت در تاريخ ايران معاصر را بهتر فهميد. از زمان شکست‌هاي ايران در برابر تجاوزات غربي، انديشة احياي توان ايران براي دفاع از خود شکل گرفت که به تدريج تحت تاثير شرايط زمانه، خود را در قالب دولت- ملت ايران جلوه داد. اما در اين مسير دو نگاه قابل تشخيص است؛ نگاه اول به دنبال نظم بخشي به حکومت و دفاع از مرزهاي ايران بر اساس هويت اسلامي- شيعي و فرهنگ ايراني متکي بر آن است و خود را در وقايعي مانند فتواهاي جهاد عليه متجاوزين و تحريم تنباکو نشان مي‌دهد و سرانجام به تلاش براي محدود کردن حکومت استبدادي و برقراري عدالت بر اساس اسلام در جنبش مشروطه مي‌رسد. اما نگاه دوم که توسط غربزدگان دنبال مي‌شد به دنبال غلبه دادن ارزش‌هاي غربي ناسازگار با زمينه ايراني بود و خود را در قالب تلاش‌هاي منورالفکران جلوه مي‌داد. غلبه نگاه دوم در مسير جنبش مشروطه منجر به ظهور تعارض‌هاي پيش‌گفته شد که خود را در آشوب‌هاي اواخر مشروطه نشان داد؛ واکنش‌ شيخ فضل‌الله نوري به اين انحراف مشروطه و شهادت ايشان را مي‌توان نشاني از اين نگاه کژ دانست.‌ ادامه اين کژنگري سرانجام به حکومت پهلوي و غربزدگي حاکم بر ارکان آن مي‌انجامد که پيامدهاي آن در تشديد انواع تعارضات داخلي (اعم از مذهبي، قومي و مانند آن‌ها) و تضعيف روابط خارجي آن با محيط همسايگانش و سلطه نگاه به غرب تا کنون احساس مي‌شود.

اگرچه انقلاب اسلامي در برابر اين‌ انحراف ايستاد و با احياي يک ايدئولوزي جامع اسلامي (که نبود آن از دلايل اصلي انحراف مشروطه بود) بنيادهاي دولت- ملت ايراني را به مسيري برآمده از زمينه‌ها و خودباوري اسلامي- ايراني برگرداند، اما استمرار بسياري از آسيب‌هاي رژيم پهلوي در کنار تهاجم‌هاي فرهنگي و روندهاي جهاني هويت‌زدايي باعث شده‌اند بسياري از چالش‌هاي گفته‌شده تا کنون نيز ادامه يابند. با اين تصوير، مي‌توان گفت هرکسي که مدعي ملي‌گرايي است چاره‌اي جز رجوع به ريشه‌هاي ايراني- اسلامي و سازگارسازي فرهنگ ايراني و ايدئولوژي دولت- ملت حاکم بر ايران ندارد تا از اين طريق از تعارضات لاينحل و هويت‌زدايي از ايران جلوگيري کند. در غير اين صورت، آن‌چه که در پس ادعاهاي ناسيوناليسم‌ نهفته است چيزي جز يک بيماري خودايمني هويتي نيست.

* محمد علايي