گرفتن 5 ميليون تومان غرامت جنگي، واگذاري قفقاز، ايروان و نخجوان، و به زنجير کشيدن استقلال قضايي ايران با تحميل قانون کاپيتولاسيون؛ روزي که ننگينترين قرارداد تاريخ در روستاي ترکمانچاي امضا شد و سايه استعمار روسيه تزاري تمام ارکان کشور را در برگرفت.
در اسفند سال 1206 شمسي(پنجم شعبان سال 1243 هجري قمري)، در قريه «ترکمانچاي» (دهکدهاي واقع در راه ميانه تبريز) که قرارگاه اردوي «پاسکويچ»، ژنرال ارشد روس بود، يکي از تلخترين توافقات تاريخ ايران رقم خورد.
پيش از آن، «جان مکدونالد»، سفير وقت انگليس در تهران که بيشتر از فتحعليشاه قاجار از پيشروي سپاه روس به هراس افتاده بود، شاه وقت را به شدت زير فشار گذاشت. او با ترسيم خطرات واقعي نظامي، فتحعليشاه را وادار کرد تا شرايط سخت صلح را بپذيرد.
او با ترسيم خطرات واقعي نظامي، فتحعليشاه را وادار کرد تا شرايط سخت صلح را بپذيرد. شاه قاجار با ارسال 4 ميليون تومان پول نقد به همراه «منوچهر خان» به تبريز، زمينه اين مصالحه تحميلي را فراهم کرد.
جلسه سرنوشتساز ميان نمايندگان دو طرف در اردوگاه روسها تشکيل شد؛ جايي که در کنار پاسکويچ، چهرههايي همچون «عباس ميرزا»، وليعهد خسته و شکستخورده، «ميرزا ابوالقاسم قائممقام»، «آصفالدوله» و «حاجي ميرزا ابوالحسن خان شيرازي» حضور داشتند و عهدنامهاي در 16 فصل و يک قرارداد تجاري الحاقي در 9 فصل به امضا رسيد.
روسيه تزاري در اين توافق، نيات استعماري خود را بدون هيچ پردهپوشي آشکار کرد؛ به گونهاي که به اعتراف تاريخنگاران، منافعي عايد اين دولت شد که در هيچيک از جنگهاي اروپا نظير نداشت و حتي پادشاه قاجار ناچار شد تن به تحقيرآميزترين شرايط بدهد.
بر اساس مفاد اين قرارداد، علاوه بر آنچه از عهدنامه پيشين يعني عهدنامه گلستان از ناحيه قفقازيه دارا شده بود، ايروان، نخجوان در دو طرف رود ارس و بخشي از دشت مغان به ملکيت مطلقه دولت روس درآمد و رود ارس به عنوان خط مرزي جديد تعيين شد.
ايران همچنين متعهد شد تمام اسناد و دفاتر دولتي مربوط به اداره اين مناطق را ظرف 6 ماه به مأمورين روس تحويل دهد. علاوه بر اين، تمام توپها، تفنگها، مهمات و قلاع نظامي ايران در قفقازيه به تصرف روسيه درآمد.
ابعاد اين فاجعه ملي زماني عميقتر شد که نظام «کاپيتولاسيون» يا همان حق قضاوت کنسولي به ايران تحميل شد؛ امتيازي که به تصريح تاريخ، «نشانه يک نوع تحتالحمايگي نسبت به آن کشور» است و بر اساس آن، اتباع روسيه در ايران از تابعيت قوانين حقوقي و جزايي کشورمان معاف شدند.
همچنين حق انحصاري کشتيراني در سراسر درياي خزر به روسيه واگذار شد و اين دولت اجازه پيدا کرد در نقاط مختلف ايران کنسولگري و نمايندگي بازرگاني تأسيس کند، در حالي که سفراي اين کشور با تشريفات تحقيرآميز و به طور ويژه در تهران پذيرايي ميشدند و وزراي ايراني ناچار بودند به ملاقات آنها بروند.
در متمم اين عهدنامه نيز قيد شد که اگر ايران اقساط غرامت جنگي را حداکثر تا موعد مقرر (مردادماه 1207 هجري شمسي) نپردازد، تمام ايالت آذربايجان براي هميشه از خاک ايران جدا خواهد شد يا حکومت جداگانهاي براي آن تشکيل ميدهند.
اين قرارداد نهتنها ارکان استقلال کشور را لرزاند و بخشهاي مهمي از شمال کشور را جدا کرد، بلکه راه را براي مداخلات بيگانگان در امور داخلي ايران تا دههها بعد هموار کرد و به يکي از زخمهاي التيامناپذير تاريخ ايران تبديل شد.
منابع:
1. کتاب «ايران در سلطنت قاجار» از علي اصغر شميم
2. کتاب «تاريخ قاجار» از رابرت گرانت واتسن
3. کتاب «مرزهاي ايران» از محمدعلي مخبر
اظهار نظر 0
روزنامه به دیدگاه شما نیازمند است،از نظراتتون روی موضوعات پیشوازی خواهیم کرد.