شکست شوروي در نفوذ به آذربايجان ايران و تاثير انقلاب اسلامي بر مسلمانان قفقاز (3)

ريشة تلاش روسيه و شوروي براي تجزية ايران (قفقاز و آذربايجان ايران)، به اوايل قرن 18 ميلادي برمي‌گردد. نخستين گام عهدنامة گلستان (1192 خورشيدي/1813 ميلادي) بود که با آن چهارده ولايت ايران به روسيه واگذار شد. گام دوم روسيه، عهدنامة ترکمانچاي (1206 خورشيدي/1828 ميلادي) بود که با آن باقي ولايت‌هاي ايران در شمال ارس از جمله ايروان و نخجوان به اشغال روسيه درآمد. تا پايان دورة قاجار (1304 خورشيدي)، روسيه تلاش‌هاي ديگري براي اشغال آذربايجان ايران از جمله گسيل نيرو به اين منطقه در سالهاي مشروطيت انجام داد که ناکام ماند. اشغال تبريز توسط نيروهاي روسيه در 1290 خورشيدي/1911 ميلادي، درگيري مسلحانه مردم تبريز به ويژه نيروهاي مشروطه‌خواه با آنها و به دار آويختن روحاني سياستمدار و نامدار، ميرزا علي‌آقا تبريزي معروف به ثقه‌الاسلام (1239-1290) همراه با جمعي ديگر توسط روس‌ها در روز عاشورا (محرّم 1330 قمري) از وقايع مشهور در تاريخ ايران و جنبش مشروطيت است. (يادداشت‌هاي ميرزا اسدالله ضميري «ملازم خاص ثقه‌الاسلام شهيد»، به کوشش سيروس برادران شکوهي، تبريز، 1355)

اعدام ثقه‌الاسلام به عنوان روحاني سياسي و بانفوذ شهر تبريز در واقعة اشغال اين شهر (1911) توسط روسها، نشانة روشن ديگري است که مذهب به عنوان عامل مقاومت در مقابل اشغالگري روسيه در آذربايجان عمل کرده است.

تجزية آذربايجان چنان براي مسکو اهميت داشت که پس از انقلاب روسيه (1917) و سقوط دولت تزاري و دگرگوني ايدئولوژيک و سياسي با تشکيل حکومت سوسياليستي اتحاد جماهير شوروي، تلاش در اين راستا از سر گرفته شد و پس از اشغال ايران در شهريور 1320/1941، و در حالي که شوروي در نبردي سرنوشت‌ساز با آلمان و متحدانش بود، استالين فرمان ويژه‌اي براي تشکيل حکومت خودمختار و جداسر در آذربايجان ايران صادر کرد که در نهايت پس از تصرف مراکز نظامي و دولتي آذربايجان توسط نيروهاي محلي مسلحِ وابسته به شوروي (عناصر فرقة دمکرات آذربايجان) و کشته شدن عده‌اي از نظاميان ايراني و تسليم لشکر تبريز، اين حکومت دست نشانده در 21 آذر 1324 بر آذربايجان مسلط شد و به مدت يک سال، تا 21 آذر 1325، آذربايجان را از جغرافياي حاکميت عملي دولت مرکزي ايران جدا کرد. (فراز و فرود فرقة دمکرات آذربايجان به روايت اسناد محرمانة آرشيوهاي اتحاد شوروي «چاپ دوم»، جميل حسنلي، مترجم؛ منصور همامي، نشر ني، تهران، 1383)

در شکست سياست شوروي در تشکيل حکومت خودمختار در آذربايجان ايران که بي‌شک هدف آن تجزية آذربايجان ايران و انضمام آن به آذربايجان سوسياليستي شوروي بود، در کنار عوامل و علل ديگر مانند شرايط سياسي بين‌المللي، مذهب و فرهنگ ديني مردم و علما نقش مهمي داشتند. علماي شاخص تبريز مانند آيت‌الله ميرزا فتاح شهيدي و ميرزا محمود دوزدوزاني «مثل کوه استوار در مقابل قواي روس و دموکراتها [فرقه] ايستادند... علاوه بر اين تدابيري به کار بردند و جلوي بسياري از کشتارهاي محله‌اي را گرفتند.» (خاطرات آيت‌الله شيخ مرتضي بني‌فضل [از شاگردان امام خميني ره]، عبدالرحيم اباذري، مرکز اسناد انقلاب اسلامي، تهران، 1386)

در خاطرات آيت‌الله ميرزا عبدالله مجتهدي از حکم جهاد برخي علما عليه فرقة دمکرات ياد شده است: «چهارشنبه 8 اسفند [1324]...امروز صبح از رفقاي مباحثه شنيدم که [فرقة دمکرات] چهار نفر را به دار کشيدند. يکي از آنها هم آخوند بوده است به اسم مُلا موسي. از اين خبر خيلي متاثر شديم. چون جرم آخوند را هم نقل شد که حکم جهاد عليه حکومت ملي نوشته‌اند. [فرقة دمکرات، حکومت خود را «حکومت ملي!» مي‌خواند.]» (بحران آذربايجان (سالهاي 1324-1325 ش)، خاطرات مرحوم آيت‌الله ميرزا عبدالله مجتهدي، رسول جعفريان، مؤسسة مطالعات تاريخ معاصر ايران، تهران، 1382)

حجه‌الاسلام ميرزا محمدحسن رفيعيان، از شخصيت‌هاي مذهبي شهر مرند، پسر آخوند ملا رفيع و پدرِ دکتر اسماعيل رفيعيان از چهره‌هاي دانشگاهي و سياسي تبريز در 13 آذر 1324 به جرم مخالفت با عقايد کمونيستي فرقة دمکرات و اشغالگري شوروي توسط عناصر فرقه ترور شد و به شهادت رسيد. (دکتر رفيعيان از زبان خودش، به کوشش مرحوم دکتر رحيم نيکبخت ميرکوهي، سايت ديار کهن diarekohan.net)