سقوط رتبه علمي دانشگاه‌هاي ايران در جهان

مدتي قبل بود که گزارش رتبه‌بندي کيو اس (QS يکي از نظام‌هاي اعلام رتبه‌بندي دانشگاه‌هاي جهان) منتشر شد، گزارشي که تصويري نگران‌کننده از جايگاه دانشگاه‌هاي ايران در مقايسه با رقباي منطقه‌اي ارائه مي‌دهد. براساس اين گزارش، ترکيه با حضور 25 دانشگاه، بيشترين سهم را در ميان کشور‌هاي منطقه در اين رتبه‌بندي دارد. پس از آن، عربستان سعودي با 22 دانشگاه و امارات متحده عربي با 12 دانشگاه قرار گرفته‌اند، اما سهم ايران تنها 11 دانشگاه است.

فاصله دانشگاه‌هاي ايران با رقباي منطقه‌اي نيز در جايگاه‌هاي برتر به‌خوبي قابل مشاهده است؛ «دانشگاه نفت و مواد معدني ملک فهد» عربستان در رتبه 63 جهان قرار گرفته، «دانشگاه خليفه» امارات رتبه 147 را به خود اختصاص داده و «دانشگاه فني استانبول» ترکيه در جايگاه 279 ايستاده است.

اين در حالي است که «دانشگاه تهران» به‌عنوان برترين دانشگاه ايران، با سقوط 45 پله‌اي نسبت به سال گذشته، به رتبه 367 جهان رسيده است. آنچه بيش از همه در گزارش امسال جلب توجه مي‌کند، افت جايگاه همه دانشگاه‌هاي ايراني در مقايسه با سال گذشته است؛ روندي که نشان مي‌دهد هيچ‌يک از دانشگاه‌هاي کشور نتوانسته‌اند جايگاه جهاني خود را حفظ کنند.

پژوهش زير سايه تحريم و کمبود بودجه

درهمين‌باره جعفر توفيقي، وزير اسبق علوم به خبرآنلاين گفته بود: «بخش زيادي از اين افت نتيجه‌ي کاهش فعاليت‌هاي پژوهشي در ايران است. نخبه‌هايي که در دانشگاه‌ها فعاليت مي‌کنند نياز به توسعه کار‌هاي پژوهشي دارند، اما چنين امکاني براي‌شان وجود ندارد.»

با اشاره به همين موضوع کارن ابري‌نيا، استاد دانشگاه تهران و دبير کانون صنفي استادان دانشگاهي ايران به خبرآنلاين مي‌گويد: «انتشار مقالات از چند جهت اثرگذار است. يکي اينکه مقالات، حاصل فعاليت‌هاي پژوهشي استادان و دانشجويان هستند و اين فعاليت‌هاي پژوهشي به مواد اوليه، تجهيزات و دستگاه‌هاي مختلف نياز دارد. تهيه اين تجهيزات نيز به دليل تحريم‌ها با دشواري همراه است و دانشگاه‌ها ناچارند به نوعي تحريم‌ها را دور بزنند يا به هر نحوي اين وسايل را تهيه کنند.»

او ادامه مي‌دهد: «براي مثال، سال گذشته معاونان پژوهشي وزارت بهداشت و وزارت علوم آماري ارائه مي‌کردند که براساس آن، براي تهيه تجهيزات پژوهشي، هزينه تمام‌شده هر دلار براي دانشگاه‌ها حدود 300 تا 350 هزار تومان مي‌شد؛ يعني علاوه بر قيمت خريد دستگاه، هزينه‌هاي اضافي ناشي از تحريم نيز پرداخت مي‌شد و در نهايت هزينه تأمين تجهيزات به اين ارقام مي‌رسيد.»

ابري‌نيا بيان مي‌کند: «اين مسئله کار را بسيار سخت کرده است. اکنون در دانشگاه تهران، تجهيزات پژوهشي ما اصلاً به‌روز نيست و در مقايسه با دانشگاه‌هاي حتي کشور‌هاي اطراف نيز عقب‌مانده است. با اين حال، پژوهشگران ما توانسته‌اند انتشارات علمي قابل‌توجهي داشته باشند که موجب شده در برخي حوزه‌ها جزو 20 دانشگاه برتر قرار بگيريم. اين نشان مي‌دهد که کيفيت و کميت کار پژوهشگران ما بسيار بالاست.»

وقتي تحريم، دانشگاه‌هاي ايران را از رتبه‌بندي جهاني حذف مي‌کند

همان‌طورکه اشاره شد محدوديت‌هاي ناشي از تحريم‌ها سبب شده تهيه امکانات لازم براي پژوهش دانشگاه سخت يا در مواردي غيرممکن شود، در چنين وضعيتي عقب ماندن از دانشگاه‌هاي کشور‌هاي منطقه چندان عجيب به‌نظر نمي‌رسد. اما مواجهه دانشگاه با پژوهش و توليد علم فقط به ماجراي کمبود امکانات يا تجهيزات برنمي‌گردد، گاهي تحريم‌ها مستقيم تاثير مي‌گذارند و مراکز بين‌المللي رتبه‌بندي از پذيرش دانشگاه‌هاي ايران خودداري مي‌کنند، اتفاقي که براي دانشگاه‌هاي ايران در رتبه‌بندي تايمز افتاده همين است، در پي حذف دانشگاه‌هاي ايراني از رتبه بندي «پايداري و تأثيرگذاري» (Sustainability Impact Ratings) تايمز که در روز‌هاي اخير بازتاب يافت، مؤسسه تايمز در پاسخ تحريم‌ها را دليل عدم پذيرش مؤسسات ايراني در اين رتبه‌بندي اعلام کرد. به‌گزارش ايسنا، بهروز رسولي، استاديار پژوهشگاه ايرانداک و متخصص علم‌سنجي، حذف دانشگاه‌هاي ايران از رتبه‌بندي «تأثيرگذاري» تايمز را نتيجه مستقيم تحريم‌ها دانست.

به گفته او، مؤسسه تايمز عضويت در شبکه پايداري و تأثيرگذاري را شرط حضور در اين رتبه‌بندي قرار داده بود، اما به دليل تحريم‌ها از پذيرش دانشگاه‌هاي ايراني خودداري کرد. رسولي تأکيد کرد که مشکل، انتقال پول يا پرداخت هزينه عضويت نبود؛ زيرا دانشگاه‌هايي مانند دانشگاه تهران آمادگي پرداخت را داشتند و امکان انجام پرداخت‌هاي بين‌المللي نيز وجود داشت. به گفته او، شرکت برگزارکننده به دليل نگراني از تبعات همکاري با مؤسسات ايراني، از پذيرش آنها خودداري کرده است.

درهمين‌باره قبل‌تر جعفر توفيقي به خبرآنلاين گفته بود: «متاسفانه برخي ژورنال‌هاي علمي خارجي که پذيراي مقاله‌هاي ايراني‌ها بودند اعلام مي‌کنند به‌دليل تحريم از پذيرش مقالات ايراني معذور هستند، البته چنين اقدامي جاي تاسف دارد که مسائل علمي و سياسي را بهم ربط مي‌دهند، اما به هرشکل اين‌طور رفتار مي‌کنند، کارشان غيرعادلانه است.»

انزواي علمي؛ هزينه سنگين حذف از رتبه‌بندي‌هاي جهاني

با اشاره به‌همين وضعيت ابري‌نيا به خبرآنلاين مي‌گويد: «تحريم‌ها از جهت ديگر نيز به‌صورت مستقيم بر انتشار مقالات اثر مي‌گذارند. براي مثال، در برخي موارد ديده شده که بعضي مجلات، بدون هيچ دليلي، مقالات را حتي پيش از داوري رد مي‌کنند. خيلي ساده اعلام مي‌کنند که اين مقاله در حوزه فعاليت ما نيست؛ در حالي که به نظر مي‌رسد اين برخورد نيز به نوعي ناشي از تحريم‌ها يا مسائل مشابه باشد و به شکل غيرمستقيم اعمال شود.»

او ادامه مي‌دهد: «حالا اينکه نهادي که شما به آن اشاره مي‌کنيد، به‌طور مستقيم اعلام کرده به دليل تحريم‌ها دانشگاه‌هاي ايران را نمي‌پذيرد، نشان مي‌دهد که مشکل سياست خارجي ما بايد به نحوي حل شود؛ چون اين مسئله بر دانشگاه، اقتصاد و حوزه‌هاي مختلف کشور تأثير مي‌گذارد.»

استاد دانشگاه تهران بيان مي‌کند: «وقتي به اين رتبه‌بندي‌ها نگاه مي‌کنيم، مي‌بينيم تقريباً همه دانشگاه‌هاي دنيا تلاش مي‌کنند در آنها حضور داشته باشند و رتبه خود را ارتقا دهند، چون اين رتبه‌بندي‌ها نوعي استاندارد علمي محسوب مي‌شوند و نشان مي‌دهند دانشگاه در چه جايگاهي قرار دارد. اگر ما به‌طور کامل از اين نظام‌هاي رتبه‌بندي خارج شويم، در واقع ارتباط خود را با دنيا قطع کرده‌ايم؛ مثل اين است که دور خودمان ديوار بکشيم و ديگر با کسي ارتباط نداشته باشيم. در چنين شرايطي، به‌تدريج دچار پسرفت خواهيم شد. اين رتبه‌بندي‌ها شاخصي هستند که نشان مي‌دهند دانشگاه‌هاي کشور ما در چه سطحي قرار دارند. اگر بخواهيم در آينده تعداد دانشجويان بين‌المللي را افزايش دهيم، همين رتبه‌بندي‌ها بر جذب آنها اثرگذار است. اگر ديده نشويم، طبيعتاً جذب دانشجوي بين‌المللي نيز دشوارتر خواهد شد.»