روايت خاموش پير شدن ملت ايران

حاتم حسيني، جمعيت‌شناس، با اشاره به اينکه بخش قابل توجهي از خانواده‌هاي پرجمعيت به نسل‌هاي گذشته تعلق دارند، معتقد است که آمار مادران داراي سه فرزند و بيشتر را نمي‌توان به‌تنهايي نشانه موفقيت سياست‌هاي افزايش جمعيت دانست.

مادران پرجمعيت بازماندگان کنترل مواليد هستند

حاتم حسيني در پاسخ به اين پرسش که سهم بالاي مادران 50 ساله و بيشتر در ميان مادران داراي سه فرزند و بيشتر چه تصويري از وضعيت امروز فرزندآوري در ايران ارائه مي‌کند، گفت: «خانواده‌هاي با ابعاد بزرگ‌تر، که بر اساس آمارهاي اعلام‌شده حدود پنج نفر را شامل مي‌شوند، عمدتا متعلق به نسل‌هاي گذشته هستند. در نسل‌هاي جديدتر، به‌دليل کاهش باروري، شاهد کوچک‌ترشدن ابعاد خانواده هستيم. از طرف ديگر، تعداد مادراني که در سنين فرزندآوري قرار دارند و فرزندان کمتري دارند نيز نشان مي‌دهد که الگوي باروري تغيير کرده است. اين مادران به‌تدريج وارد دوران يائسگي مي‌شوند و از اين پس انتظار نمي‌رود شمار مادراني که سه فرزند و بيشتر دارند، افزايش قابل توجهي پيدا کند.»

او ادامه داد: «با توجه به اينکه نسل‌هاي جديدي که وارد عرصه ازدواج مي‌شوند، از نسل‌هاي کنترل مواليد هستند و تعداد کمتري دارند، همچنين با توجه به تغييراتي که در ايده‌آل‌هاي فرزندآوري و تعداد فرزندان مطلوب خانواده‌ها رخ داده است، انتظار مي‌رود باروري در ايران، اگر نگوييم بيشتر کاهش پيدا مي‌کند، دست‌کم در همين سطوح پايين باقي بماند.»

ميان اهداف سياست‌گذار و واقعيت اجتماعي فاصله زيادي وجود دارد

اين جمعيت‌شناس در توضيح اينکه چرا با وجود سياست‌هاي تشويقي فرزندآوري، سهم مادران زير 50 سال در ميان مادران داراي سه فرزند و بيشتر تنها حدود 34 درصد است، گفت: «دليل اصلي، تغيير در ايده‌آل‌ها و تعداد فرزندان مطلوب زوج‌ها و خانواده‌هاست. ممکن است سياست‌گذار در قانون و سياست‌هايي که اجرا مي‌کند، اهداف بلندپروازانه‌اي در نظر گرفته باشد، اما ميان اين اهداف و واقعيت اجتماعي فاصله بسيار زيادي وجود داشته باشد.»

حسيني افزود: «از نظر جمعيت‌شناختي، مادران زير 50 سال امروز عمدتا مادراني هستند که در دوره کنترل مواليد متولد شده‌اند؛ يعني در دوره‌اي که سياست‌هاي جمعيتي در راستاي تنظيم خانواده و کنترل زاد و ولد اجرا مي‌شد. يکي از دلايل اين است که تعداد اين نسل، در مقايسه با نسل‌هاي پيش از اجراي سياست‌هاي تنظيم خانواده و کنترل مواليد، کمتر است. بايد به دوره انفجار مواليد در ايران، به‌ويژه در دهه‌هاي 1355 تا 1365، توجه کرد که از نظر تعداد جمعيت با نسل‌هاي بعدي تفاوت داشت.»

او با اشاره به تغيير ارزش‌ها و هنجارهاي مرتبط با فرزندآوري ادامه داد: «نکته ديگر اين است که تعداد فرزندان ايده‌آل و مورد نظر نسل‌هاي کنترل مواليد، با توجه به تغييراتي که در جامعه رخ داده، کمتر شده است. اين نسل در دوره‌اي رشد کرده که با تغييرات گسترده‌اي در افکار، ارزش‌ها و هنجارهاي مرتبط با باروري مواجه بوده‌ايم.»

چرا تهران سهم بالايي از مادران پرجمعيت دارد؟

در گزارش سازمان ثبت احوال آمده است که 12 درصد از مادران داراي سه فرزند و بيشتر در استان تهران زندگي مي‌کنند. خراسان رضوي با 9 درصد، خوزستان با 7 درصد و سيستان و بلوچستان با 5 درصد در رتبه‌هاي بعدي قرار دارند. اين آمار اين پرسش را مطرح مي‌کند که تمرکز مادران پرجمعيت در تهران چه نسبتي با جمعيت و امکانات اين استان دارد.

سهم بالاي مادران پرجمعيت در تهران ناشي از مهاجرت باشد

حسيني در پاسخ به اين پرسش گفت: «به باور من، اين موضوع نيازمند بررسي تجربي و ميداني و تحليل داده‌هاست، اما برداشت من اين است که تهران به‌دليل ويژگي مهاجرپذيري خود، در مقايسه با استان‌هاي ديگر وضعيت متفاوتي دارد. تهران يکي از قطب‌هاي اصلي مهاجرت در کشور است. تصور مي‌کنم بخش قابل توجهي از اين خانواده‌ها از مناطق ديگر کشور، به‌ويژه مناطق محروم و دورافتاده، براي دستيابي به فرصت‌هاي شغلي بهتر و شرايط مناسب‌تر به تهران مهاجرت کرده‌اند.»

او ادامه داد: «ارزش‌ها و هنجارهاي باروري در ميان اين خانواده‌ها ممکن است با ارزش‌ها و هنجارهاي جمعيت بومي و ساکن تهران تفاوت داشته باشد. اين خانواده‌ها تا مدتي رفتارهاي باروري گذشته خود را حفظ مي‌کنند و تغيير اين الگوها زمان‌بر است. به نظر من، اين موضوع را نمي‌توان لزوما به جمعيت بومي تهران نسبت داد و ممکن است سهم قابل توجهي از باروري مورد بحث، ناشي از مهاجراني باشد که از مناطق ديگر کشور به تهران آمده‌اند. حتي ممکن است بخشي از اين جمعيت از کشورهاي ديگر، از جمله افغانستان، مهاجرت کرده باشند.»

تفاوت عميق مادران در سيستان و بلوچستان با گيلان و مازندران

بر اساس آمار ثبت احوال، 65 درصد از مادران داراي سه فرزند و بيشتر در سيستان و بلوچستان زير 50 سال سن دارند. اين نسبت در هرمزگان 49 درصد و در خراسان جنوبي 43 درصد است. در مقابل، سهم مادران زير 50 سال در همين گروه در مازندران 15 درصد و در گيلان 14 درصد اعلام شده است.

اگر باروري در سيستان و بلوچستان از گيلان و مازندران کمتر بود، جاي تعجب داشت

حسيني درباره تفاوت اين استان‌ها گفت: «اينکه مادران داراي سه فرزند و بيشتر در سيستان و بلوچستان در مقايسه با گيلان و مازندران بيشتر هستند، موضوع غيرعادي‌اي نيست. اگر غير از اين بود، جاي تعجب داشت؛ زيرا الگوها و رفتارهاي باروري در سيستان و بلوچستان با ساير استان‌هاي کشور، از جمله گيلان و مازندران، متفاوت است.»

گيلان و مازندران پيشگامان گذار به باروري پايين در ايران بوده‌اند

او افزود: «گيلان و مازندران همواره از استان‌هاي پيشگام در گذار باروري و تجربه باروري پايين در کشور بوده‌اند. در سوي ديگر، سيستان و بلوچستان قرار دارد که حتي در شرايط کنوني و در طول حدود 25 سال گذشته، باروري بالاتري داشته است؛ اين در حالي است که باروري در ايران طي بيش از دو دهه همواره زير سطح جايگزيني بوده است. بنابراين طبيعي است که سطح باروري در اين استان با استان‌هايي مانند گيلان و مازندران متفاوت باشد.»

اين جمعيت‌شناس ادامه داد: «اين تفاوت نشان مي‌دهد که الگوي فرزندآوري در سيستان و بلوچستان، در مقايسه با گيلان و مازندران، همچنان با فرزندآوري در سنين پايين‌تر و تعداد فرزندان ايده‌آل بيشتر براي زوج‌ها و خانواده‌ها همراه است. در مقابل، الگوي باروري در گيلان و مازندران متفاوت است.»

سياست‌هاي تشويقي در مناطقي اثر مي‌گذارند که باروري در آن‌ها بالاتر است

با اين حال، حسيني معتقد است تفاوت‌هاي کنوني نبايد به اين برداشت منجر شود که سياست‌هاي تشويقي فرزندآوري در سال‌هاي اخير به افزايش باروري در مناطق مورد نظر انجاميده‌اند. او در اين باره گفت: «اين وضعيت مي‌تواند نشان‌دهنده آن باشد که سياست‌هاي جمعيتي طي پنج سال گذشته، برخلاف انتظار سياست‌گذار، عمل کرده‌اند. جمعيت‌شناسان همواره هشدار مي‌دادند که آثار اين سياست‌ها، حتي در شکل محدود آن‌ها، بيشتر در لايه‌هاي پايين اجتماعي ظاهر خواهد شد. در عمل نيز مي‌بينيم که اين سياست‌ها در مناطقي اثر مي‌گذارند که باروري در آن‌ها همچنان بالاتر است، نه لزوما در مناطقي که با کاهش شديد باروري روبه‌رو هستند.»

او با اشاره به وضعيت گيلان و مازندران ادامه داد: «اين استان‌ها سال‌هاست، بيش از دو دهه، از باروري پايين رنج مي‌برند و با سرعت در حال سالخورده‌شدن هستند. مازندران نيز در شمار سالخورده‌ترين استان‌هاي ايران قرار دارد. انتظار مي‌رفت سياست‌گذار از طريق سياست‌هاي جمعيتي، از کاهش بيشتر باروري در چنين مناطقي جلوگيري کند.»

حسيني با اشاره به قانون حمايت از خانواده و جواني جمعيت گفت: «در اين قانون نيز پيش‌بيني شده است که بسته‌هاي تشويقي در شهرستان‌ها و مناطقي از کشور که باروري آن‌ها در سطح مشخصي قرار دارد، اجرا شود و در مناطقي که باروري از حد معيني بالاتر است، اين بسته‌ها به همان شکل اعمال نشود. با اين حال، در عمل با وضعيتي مواجهيم که نتيجه با انتظار سياست‌گذار همخواني ندارد.

ميانگين سن مادري در کشور بيش از 28 سال است

يکي ديگر از پرسش‌هاي مطرح‌شده در اين گفت‌وگو، افزايش سن فرزندآوري و پيامدهاي آن براي ساختار جمعيت ايران بود. حسيني در پاسخ به اين پرسش که ميانگين سن فرزندآوري در کشور به چه سطحي رسيده و اين تغيير چه پيامدهايي مي‌تواند داشته باشد، گفت: «در سال‌هاي اخير، سياست‌هاي متناقضي به‌صورت پي‌درپي اجرا شده است. تصور نمي‌کنم ميانگين سن مادري در کشور اکنون کمتر از 28 سال باشد؛ به نظر مي‌رسد اين ميانگين بالاتر رفته است با اين وجود که آمارها قطره‌چکاني شده است.»

او ادامه داد: «با توجه به تغييرات اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و همچنين تغيير ارزش‌ها و هنجارهاي مرتبط با باروري، انتظار مي‌رود ميانگين سن مادري، يعني سني که مادران به‌طور متوسط فرزندان خود را به دنيا مي‌آورند، افزايش يافته باشد. شواهد نيز اين روند را نشان مي‌دهند.»

تغيير الگوي فرزندآوري در خانواده‌هاي بدون فرزند ديده نمي‌شود

حسيني با اشاره به کاهش تعداد تولدها به کمتر از يک ميليون مورد در سال، اين روند را نشانه‌اي از ضرورت بررسي مجدد سياست‌هاي جمعيتي دانست و گفت: «اين وضعيت نشان مي‌دهد که سياست‌ها ممکن است نتيجه معکوس داشته باشند. نمي‌توان براي دلخوش‌کردن به نتايج سياست‌ها، صرفا به افزايش تعداد فرزندان در ميان خانواده‌هايي استناد کرد که از قبل سه فرزند و بيشتر داشته‌اند و اين را نشانه موفقيت دانست. مسئله اصلي اين است که آيا سياست‌ها توانسته‌اند الگوي فرزندآوري را در ميان زوج‌هايي که فرزندي ندارند يا تنها يک فرزند دارند، تغيير دهند يا خير.»

او افزود: «هدف اصلي اين سياست‌ها بايد افزايش فرزندآوري در ميان زوج‌ها و خانواده‌هايي باشد که بدون فرزند هستند يا يک فرزند دارند؛ اما اگر در اين گروه‌ها تغييري رخ ندهد و سهم خانواده‌هاي بدون فرزند يا تک‌فرزند در طول زمان افزايش پيدا کند، اين موضوع مي‌تواند نشانه‌اي از ناکارآمدي سياست‌هاي جمعيتي باشد. افزايش تعداد فرزندان در خانواده‌هايي که پيش‌تر نيز فرزندان بيشتري داشته‌اند، به‌تنهايي به معناي موفقيت سياست‌هاي تشويقي نيست.»

چرا انتظار افزايش باروري واقع‌بينانه نيست؟

در بخش پاياني گفت‌وگو، از حسيني پرسيده شد که ادامه سياست‌هاي فعلي جمعيتي، کشور را به کدام سمت خواهد برد. او با تاکيد بر اهميت تجربه‌هاي بين‌المللي گفت: «انتظار افزايش باروري، حتي با ارائه بهترين بسته‌هاي تشويقي فرزندآوري، انتظاري نادرست است. تجربه جمعيت‌شناختي و اجراي سياست‌هاي جمعيتي در مناطق مختلف جهان نشان داده است که وقتي باروري به زير سطح جايگزيني کاهش پيدا مي‌کند و بيش از دو دهه در اين سطح باقي مي‌ماند، انتظار افزايش دوباره باروري، حتي به ميزان چند دهم فرزند، واقع‌بينانه نيست.»

او ادامه داد: «به‌جرئت مي‌توانم بگويم که بهتر بود سياست‌گذار از همان ابتدا به سراغ سياست‌گذاري مبتني بر شواهد و نظرات کارشناسي مي‌رفت؛ همان چيزي که جامعه‌شناسان و جمعيت‌شناسان همواره بر آن تاکيد کرده‌اند. اگر شرايطي فراهم شود که اين موج انبوه جمعيتي که در عرصه ازدواج قرار دارد، انگيزه تشکيل خانواده پيدا کند، مي‌توان انتظار داشت که باروري تا حدي افزايش پيدا کند يا دست‌کم از کاهش بيشتر آن جلوگيري شود.»

جامعه ممکن است به سمت سقوط جمعيتي حرکت کند

حسيني با اشاره به تجربه کشورهايي مانند کره جنوبي گفت: «تجربه کشورهايي مانند کره جنوبي نشان مي‌دهد که باروري حتي مي‌تواند به سطوح بسيار پايين‌تري کاهش پيدا کند. در آن شرايط، جامعه ممکن است به سمت سقوط جمعيتي حرکت کند؛ وضعيتي که در آن تعداد تولدهاي سالانه براي جبران کاهش جمعيت ناشي از مرگ‌ومير و مهاجرت کافي نيست و در نتيجه، رشد جمعيت به‌تدريج منفي مي‌شود.»