رمزگشايي از سخنان رهبر انقلاب درباره راه‌حل مشکلات جامعه

ما امروز جزو آن کشورهايي هستيم که با يک جبهه وسيعي از اين قدرت‌مداران مواجهيم. چگونه با اينها رفتار کنيم؟ قرآن متضّمن چگونگي رفتار با اينهاست. در چه مرحله با اينها حرف بزنيم، در چه مرحله دست همکاري بدهيم، در چه مرحله مشت به دهان اينها بکوبيم، در چه مرحله شمشير بکشيم. همه اينها مشخص است در قرآن.

در زمينه مسائل اجتماعي درون جامعه‌اي، مسائل ارتباطات ما خب مي‌دانيد از نظر اسلام در تشکيل جامعه اسلامي بعد از توحيد و معارف و ارتباط باخدا مهم‌ترين مسئله عدالت است. عدالت اجتماعي است. پيغمبران به هيچ‌چيز به‌قدر عدالت دعوت نکردند بعد از توحيد. ما در زمينه عدالت اجتماعي مشکلاتي داريم، راه‌حلش در قرآن است.

براي رمزگشايي از اين سخنان رهبر انقلاب به سراغ خود قرآن رفته‌ايم ببينيم راه‌حل قرآن چيست؟

يکي از ويژگي‌هاي مهم رفتاري مسلمانان از نگاه قرآن، همکاري با ديگران است. در جامعه اسلامي افراد حق ندارند به يکديگر بي‌توجه باشند و لازم است با يکديگر همکاري کنند. البته گفتني است که همکاري به دو شکل قابل‌تصور است: اول همکاري در کارهاي ارزشمند و خداپسند و دوم همکاري در کارهاي بي‌ارزش و ناپسند.

وَتَعاوَنوا عَلَى البِرِّ وَالتَّقوى وَلا تَعاوَنوا عَلَى الإِثمِ وَالعُدوانِ

و يكديگر را بر انجام كارهاى خير و پرهيزكارى يارى نماييد، و يكديگر را بر گناه و تجاوز يارى ندهيد.

در آيه فوق خداوند متعال مؤمنان را به همکاري در کارهاي پسنديده دعوت مي‌کند و از همکاري در کارهاي ناپسند بازمي‌دارد. وقتي مؤمنان با يکديگر در کارهاي خوب و پسنديده همکاري کنند، قدرت آنان افزايش مي‌يابد و مي‌توانند کارهاي خير بزرگ‌تري انجام دهند؛ همان‌طور که همکاري اشرار با يکديگر موجب مي‌شود اقدامات ناپسند آنان ضريب بيشتري بيابد. مثلاً همکاري در تأسيس صندوق قرض‌الحسنه يا ساختن مسجد و مدرسه مصداق تعاون بر نيکي و تقواست که چه‌بسا از عهده يک نفر برنمي‌آيد؛ کمااينکه همکاري اشرار با يکديگر در قاچاق گسترده کالا يا سرقت و جنايت‌هاي بزرگ مصداق تعاون بر اثم و عدوان است که آن نيز خارج از توان يک نفر است. تعاون در بر و تقوا و نيز تعاون در اثم و عدوان مي‌تواند در مقياس کوچک اتفاق بيفتد و مي‌تواند در مقياس بزرگ و بين‌المللي باشد. تعاون و همکاري ملت‌هاي مسلمان براي دفاع از مظلومان غزه و لبنان نمونه روشني از تعاون در نيکي و تقواست که خداوند متعال بر آن تأکيد کرده است؛ همان گونه که همکاري کشورهاي مستکبر جهان براي حمايت از رژيم صهيونيستي مصداق تعاون بر اثم و عدوان است که خداي بزرگ آن را مذمت کرده است.

تعاون و همکاري در کارهاي پسنديده موجب انسجام اجتماعي بيشتر بر محور خير و هم‌افزايي مؤمنان براي پيشرفت اجتماعي خواهد شد.

در آينه کلام بزرگان

دستور به تعاون و.... اساس سنت و رويه اسلامي است و خداوند در کلام خود بر را به ايمان و احسان در عبادات و معاملات تفسير فرموده است.

برگشت معناي تعاون بر «بِر» و تقوا به اين است که جامعه مسلمين بر بر و تقوا و يا به عبارتي بر ايمان و عمل صالح ناشي از ترس خدا اجتماع کنند و اين همان صلاح و تقواي اجتماعي است؛ و در مقابل آن تعاون بر گناه يعني عمل زشت که موجب عقب‌افتادگي از زندگي سعادتمند است؛ و بر عدوان که تعدي بر حقوق حقه مردم و سلب امنيت از جان و مال و ناموس آنان است قرار مي‌گيرد. (تفسير الميزان)

دشمني‌هاي ديگران در يک‌زمان مجوز ظلم و تجاوز ما در زماني ديگر نمي‌شود. بي‌عدالتي و تجاوز از حد حرام است حتي نسبت به دشمنان. در انتقام نيز عدالت را رعايت کنيد. احساسات ديني بهانه ظلم نشود وفاي به پيمان‌ها و حفظ حرمت و قداست شعائر الهي نياز به همياري و تعاون دارد. چشم‌پوشي از خطاي ديگران يکي از راه‌هاي تعاون بر نيکي است. حکومت و جامعه اسلامي بايد در صحنه بين‌المللي از مظلوم و کارهاي خير حمايت و ظالم و بدي‌ها را محکوم کند. براي رشد همه‌جانبه فضايل بايد زمينه‌ها را آماده ساخت و در راه رسيدن به آن هدف، تعاون داشت. به‌جاي حمايت از قبيله، منطقه، نژاد و زبان بايد از حق حمايت کرد و به بر ياري رساند. کساني که قداست شعائر الهي را مي‌شکنند و به بدي‌ها کمک مي‌کنند. بايد خود را براي عقاب شديد الهي آماده کنند. (تفسير نور)

تعاون در تقوا

تقوا هم يک امر اجتماعي است؛ يعني امري است که هم مربوط به فرد است. مربوط به دل و عمل است هم مربوط به مجموعه جامعه است؛ به دليل اينکه خداي متعال مي‌فرمايد: وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَي. پس تقوا هم يک امر مشارکتي است؛ يک امر تعاوني است وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى. چيزهايي که تعاون و مشارکت مردم در آن تأثيرگذار است از مصاديق تقواست. (بيانات امام خامنه‌اي)

تعاون کشورهاي اسلامي

آنچه در نگاه اول انسان را خرسند مي‌کند اين است که اين نمونه موفق همکاري بين کشورهاي اسلامي بحمدالله سه دهه را پشت سر گذاشته و در اين حرکت تعاوني جمعي اسلامي حاکي از يک نمونه موفق همکاري بين کشورهاي اسلامي است. اين بلاشک از جمله چيزهايي است که مرضي اسلام و بلکه دستور قطعي اسلام به ماست که قرآن مي‌فرمايد: وَتَعَاوَنُوا عَلَى البر والتقوي. امروز کشورهاي اسلامي بيش از هميشه به همکاري در همه زمينه‌ها با هم احتياج دارند؛ از جمله در زمينه مسائل اقتصادي و کمک به رشد و توسعه دنياي اسلام. (بيانات امام خامنه‌اي)

تعاون ملت‌هاي مسلمان با يکديگر

يک توصيه هم از مولاي متقيان عرض بکنم که براي امروز ما مهم است. حضرت در خطبه سي و چهارم مي‌فرمايند غُلِبَ وَاللَّهِ المُتَخَاذِلون. حضرت سوگند ياد مي‌کند که اگر مؤمنان دست از ياري هم بردارند شکست مي‌خورند. تخاذل يعني اين به او کمک نکند او به اين کمک نکند اين معناي تخاذل است. حضرت قسم مي‌خورد مي‌گويد: غُلِبَ وَاللهِ المتخاذلون خطاب به مردم آن زمان است اما در واقع خطاب به کل بشريت است. مؤمنين بايد به هم کمک کنند. مؤمنين بايستي پشتيبان هم باشند. مؤمنين بايستي از يکديگر دفاع کنند. ياري کنند همديگر را شما مي‌بينيد دشمن در حال طراحي بر ضد شماست. به طور دائم دشمنان دارند عليه شما طراحي مي‌کنند واقعاً به طور دائم انسان مي‌بيند طراحي‌هاي اينها را. حالا بعضي‌اوقات آن‌ها خيال مي‌کنند طراحي‌شان نامشهود است اما واقعاً مشهود است. انسان مي‌فهمد که چه‌کار دارند مي‌کنند. خب در مقابل طراحي آن‌ها شما هم بايد طراحي کنيد. نه بايد بي‌عمل بمانيد و ساکت بمانيد، نه بايد تسليم بشويد؛ چون او مرتب دارد طراحي مي‌کند. ما نبايد تسليم طراحي او بشويم آن وقت در همين خطبه حضرت خطاب به مردم خودشان مي‌فرمايد که تکادونَ وَلا تَکيدون آنها عليه شما دارند طراحي مي‌کنند؛ شما عليه آن‌ها طراحي نمي‌کنيد. اين نبايستي در جامعه اسلامي وجود داشته باشد. اگر چنانچه آنها کيد مي‌کنند با شما، يعني دارند طراحي و نقشه‌ريزي مي‌کنند عليه شما. شما هم بايد عليه آن‌ها نقشه بريزيد و طراحي کنيد و کيد کنيد. (بيانات امام خامنه‌اي)

موانع تعاون

مرحوم نراقي در معراج‌السعادة به موانع تعاون مي‌پردازند و سه عامل مهم براي آن برمي‌شمارند.

1. حسد؛ حسد به معناي طلب‌کردن زوال نعمتي از برادر مسلمان است. کسي که به اين صفت رذيله دچار مي‌شود. آرزوي زوال نعمت از برادر ديني خود را دارد؛ لذا از جراحت و مصيبت‌هايي که بر او وارد مي‌شود خشنود خواهد شد و اگر او در مرحله‌اي نياز به ياري‌کردن داشته باشد به سبب حسدي که در او وجود دارد او را ياري نخواهد کرد.

2. عُجب و خودبزرگ‌بيني؛ عجب به معناي آن است که آدمي خود را به علت صفتي که در او هست و يا نيست بزرگ‌تر بشمارد. اين صفت رذيله موجب مي‌شود انسان خود را از بقيه جدا و بالاتر ببيند و به سبب آن از مردم فاصله بگيرد و اگر دست نيازي به سمت او دراز شد. رد کند.

3. عداوت و دشمني؛ يکي از موانع تعاون و همکاري عداوت و دشمني است. اين صفت خبيثه که منجر به کينه و در ادامه موجب انتقام مي‌شود سبب مي‌شود شخص هيچ تمايل و علاقه‌اي به ياري‌کردن برادر ديني‌اش نداشته باشد و سعي نمايد از اين طريق کينه و عداوتي که با او داشته را تلافي کند.

چرا بايد در برابر جامعه حساس باشيم؟

در فرهنگ و سبک زندگي ما حساسيت به جامعه کمي کم‌رنگ است. البته بحمدالله نسبت به بقيه جوامع امتيازات خوبي داريم، ولي هنوز به آن سطح عالي نرسيديم هرکسي در لاک زندگي شخصي و فردي خود فرورفته است.

حالا چرا ما بايد به جامعه بيشتر حساس باشيم؟ ما در مهد بزرگي به نام جامعه زندگي مي‌کنيم و جامعه مانند مادري ما را در آغوش گرفته و اين مادر روي ما فوق‌العاده اثرگذار است. فرمودند: مردم به زمانه خودشان شبيه‌ترند تا به پدر؛ الناس بزمانهم أشبه منهم بآبائهم. جالب است بگويم اتفاقاً انبيا هم که مربيان جامعه بودند و به دنبال اصلاح و تزکيه بودند. اول سراغ جامعه مي‌رفتند به قول مقام معظم رهبري انبيا نيامده‌اند فرد فرد مردم را تزکيه کنند. مدرسه‌بازي و موعظه‌کاري و تربيت فردي کار انبيا نيست. انبيا محيط جامعه را مهيا مي‌کنند. مخصوصاً جامعه‌اي که مي‌خواهد مجاهدانه زندگي کند.

فوايد تربيت فردي در بستر زندگي جمعي متعاونانه

چگونه انبيا و محيط جامعه را براي خودسازي آماده مي‌کنند؟ با سامان‌دادن زندگي جمعي. يکي از آياتي که به اين مسئله اشاره دارد اين آيه است. وَتَعَاوَنُوا على البر والتقوي يعني به همديگر در کار خير و تقوا کمک کنيد. اين آيه يعني يک زندگي جمعي داشته باشيد. در زندگي جمعي متعاونانه خوبي‌ها و بدي‌هاي ما فهميده مي‌شود. بعضي گمان مي‌کنند اگر هريک از ما آدم‌هاي خوبي شويم همه خوب مي‌شوند.

به‌هيچ‌وجه اين طور نيست. گاهي تک‌تک مي‌توانيم آدم‌هاي خوبي باشيم ولي در زندگي جمعي در قبال هم بي‌رحم باشيم. تک‌تک خوب‌بودن زياد به درد نمي‌خورد. اگر ده نفر دور هم جمع شديم يک کارخانه يا مدرسه راه انداختيم و با هم زندگي و کار کرديم تازه خوبي ما خودش را نشان مي‌دهد. وقتي بخواهي خودسازي کني فقط مسئول خودت هستي اما در جامعه‌سازي بايد رنج ديگران را نيز تحمل کني مثلاً يکي کج‌فهمي مي‌کند و ديگري نامردي مي‌کند و تو نمي‌تواني قطع رابطه کني. بالاتر از اين، عيب‌هاي ديگران را هم بايد به دوش بکشي دانش‌آموزان مي‌توانند در اردو زندگي جمعي و حساسيت در برابر جامعه را تجربه کنند، با هم زندگي کنند و عيب‌هاي هم را بپذيرند.

وقتي مؤمنان با همديگر در کارهاي خوب و پسنديده همکاري مي‌کنند قدرت آنان افزايش مي‌يابد و مي‌توانند کارهاي خير بزرگ‌تري انجام دهند. اصلاً در جامعه اسلامي مطلوب کارها بيشتر دست مردم است. لازمه اينکه کار در دست مردم باشد با هم و جمع بودن مردم است. با کار فردي امکان ندارد کاردرست شود در جامعه اسلامي به معناي واقعي کلمه معيشت بيشتر دست مردم است نه دولت‌ها. هر آدمي نگويد: شغل من چيست؟ بگويد: شغل ما اين است. اگر اين من در معيشت به ما تبديل شود بسياري از مشکلات و معضلات اقتصادي حل خواهد شد.

مسجد جايي براي تمرين همکاري در راه خير

مسجد جايي براي تمرين همکاري در راه خير است. امام‌جماعت مساجد ما فقط امام نماز نيست؛ امام‌جماعت است. امام‌جماعت بايد مثل نخ تسبيح، مردم را به يکديگر وصل کند و محقق‌کننده تعاون بين مؤمنان باشد. نه اينکه فقط نماز بخواند و برود يا خودش همه کارها را دست بگيرد. امام‌جماعت موفق امام جماعتي است که مردم را حول نيکي و تقوا جمع کند و اين تعاون و کمک به همديگر را در مسجد محقق کند.

اگر در راه خير همکاري نکنيم

البته حواسمان باشد که ما دو نوع همکاري داريم: اول همکاري در کارهاي ارزشمند و خداپسند و دوم همکاري در کارهاي بي‌ارزش و ناپسند. بعد از اينکه خدا فرمود: با هم در کارهاي خوب و تقوا همکاري کنيد، مي‌فرمايد وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ: هرگز در راه گناه و تعدي همکاري نکنيد؛ انگار آدم‌ها يک روحيه جمعي و همکاري دارند. اگر اين روحيه همکاري را در راه خدا خرج نکنند در راه دشمني باخدا خرج خواهند کرد. شما مي‌بينيد که همکاري اشرار با يکديگر در قاچاق گسترده کالا يا سرقت و جنايت‌هاي بزرگ موجب مي‌شود اقدامات ناپسند آنان ضريب بيشتري پيدا کند. تعاون در بر و تقوا و نيز تعاون در اثم و عدوان مي‌تواند در مقياس کوچک اتفاق بيفتد و مي‌تواند در مقياس بزرگ و بين‌المللي باشد.

اگر امروز آمريکا پشت سر اسرائيل نبود، اسرائيل به‌تنهايي مي‌توانست چنين جنايات بزرگي را رقم بزند؟ بر اساس پژوهش جديد، ايالات متحده از زمان حمله حماس به اسرائيل در هفتم اکتبر سال گذشته و آغاز جنگ در نوار غزه دست‌کم هفده ميليارد و نهصد ميليون دلار به اسرائيل کمک نظامي کرده است. آن‌ها پشت‌به‌پشت هم داده‌اند. آيا ما امت اسلامي براي دفاع از مظلومان غزه و لبنان هم اين چنين هستيم؟

فرمودند: من لَمْ يُنْفِقُ في طاعة الله التلي بأن يُنْفِقُ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ عَزَّ وجَل وَمَنْ لَمْ يَمْشِ فِي حَاجَة ولي الله ابتلِي بِأَنْ يَمْشِي فِي حَاجَةِ عَدُوَ اللَّهِ عزوجل. بدان اگر در اطاعت خداوند اتفاق نکني، مجبور خواهي شد که در معصيت پروردگار خرج کني و هرکس در برآوردن حاجات دوستان خدا قدم برندارد کارش به جايي خواهد رسيد که در راه دشمنان خدا گام بردارد. خدا نکند گرفتار چنين فاجعه بزرگي شويم.