راه‌آهن ارمنستان؛ ايران و روسيه در معادلات جديد قفقاز

در اين ميان، مسئله اصلي تنها بازسازي چند خط راه‌آهن نيست، بلکه تعيين سهم بازيگران منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي از شبکه‌هاي ارتباطي آينده قفقاز جنوبي مطرح است.

آلکسي اوورچوک، معاون نخست‌وزير روسيه، اخيرا در حاشيه نشست باشگاه بين‌المللي گفت‌وگوي «والداي» اعلام کرد مسکو به ارمنستان پيشنهاد داده تا دو بخش از شبکه ريلي اين کشور را بازسازي کند: مسير يراسخ، در جنوب ايروان، تا شرور در شمال جمهوري خودمختار نخجوان و مسير گيومري تا گذرگاه دوغوکاپي در مرز ترکيه. به گفته اوورچوک، بخش‌هاي موردنظر در چارچوب امتياز بهره‌برداري شرکت راه‌آهن روسيه قرار دارند و مسکو آماده است براي احياي آنها مشارکت کند تا ارتباطات حمل‌ونقلي ارمنستان از هر دو مسير توسعه يابد. وي همچنين از برگزاري ديدارهاي مهم در آينده نزديک براي پيشبرد اين موضوع خبر داد؛ ديدارهايي که احتمالاً با سفر رئيس شرکت راه‌آهن روسيه به ايروان پايتخت ارمنستان مرتبط خواهد بود.

قرارداد راه‌آهن روسيه؛ همکاري اقتصادي يا مانع استقلال ترانزيتي ايروان؟

پيشنهاد مسکو در شرايطي مطرح مي‌شود که دولت نيکول پاشينيان در پي گسترش ارتباطات ارمنستان با ترکيه و جمهوري آذربايجان و افزايش نقش اين کشور در شبکه‌هاي ترانزيتي منطقه است. پاشينيان پيش‌تر اعلام کرده بود دولت ارمنستان، بدون انتظار دريافت کمک از روسيه، مناقصه‌هايي را براي بازسازي خطوط راه‌آهن منتهي به مرزهاي ترکيه و جمهوري آذربايجان برگزار کرده است؛ هرچند رايزني‌ها با طرف روسي همچنان ادامه دارد.

يکي از محورهاي اختلاف، قرارداد امتياز بهره‌برداري شرکت راه‌آهن روسيه در ارمنستان براي دوره 2008 تا 2038 است. از نگاه پاشينيان، اين قرارداد مي‌تواند بخشي از سرمايه‌گذاران بين‌المللي را از ورود به پروژه‌هاي ريلي ارمنستان منصرف کند و مانعي در مسير پيوستن ايروان به شبکه‌هاي ترانزيتي جديد شرق به غرب باشد.

نخست‌وزير ارمنستان هفتم اکتبر، در آستانه مذاکرات احتمالي درباره آينده اين قرارداد، اعلام کرد که مباني حقوقي لازم براي لغو آن وجود دارد. بااين‌حال، وي انتقال امتياز بهره‌برداري به کشور ثالثي را که هم براي مسکو و هم براي ايروان قابل‌قبول باشد، گزينه مطلوب‌تري دانست. پيش‌تر نام قزاقستان و برخي کشورهاي عربي نيز به‌صورت غيررسمي در اين زمينه مطرح شده بود. اما تاکنون تصميمي رسمي درباره فسخ قرارداد مذکور اعلام نشده است.

در پس اين اختلاف، رقابتي گسترده‌تر درباره مديريت و بهره‌برداري از مسيرهاي ترانزيتي آينده ديده مي‌شود. دولت پاشينيان اميدوار است با گسترش ارتباطات ارمنستان با باکو و آنکارا، زمينه افزايش درآمدهاي ترانزيتي و جذب سرمايه‌گذاري خارجي را فراهم کند. بااين‌حال، تغيير بهره‌بردار لزوماً به معناي تحقق اين اهداف نيست؛ به‌ويژه آنکه روسيه به قرارداد موجود و سرمايه‌گذاري‌هاي انجام‌شده استناد کرده و مي خواهد آن را حفظ کند.

بر اساس اظهارات اولگ بلوزروف، مديرعامل شرکت راه‌آهن روسيه، سرمايه‌گذاري اين شرکت و شرکت تابعه آن، راه‌آهن جنوب قفقاز، در فاصله سال‌هاي 2008 تا 2025 در ارمنستان به حدود 396 ميليون دلار رسيده است. از اين رو، مسکو در صورت فسخ يا بازنگري قرارداد، انتظار دارد تکليف سرمايه‌گذاري‌هاي خود را مشخص کرده و امکان بازگشت منابع صرف‌شده مورد توجه قرار گيرد. در نتيجه، هرگونه تغيير در ساختار مديريت شبکه ريلي ارمنستان، علاوه بر ملاحظات سياسي، با مسائل حقوقي و مالي قابل‌توجهي همراه خواهد بود.

مسير ترامپ و نگراني‌هاي امنيتي ايران

در کنار اختلافات مربوط به مديريت راه‌آهن، طرح موسوم به «مسير ترامپ براي صلح و شکوفايي بين‌المللي» يا تريپ به يکي از موضوعات اصلي رقابت ژئوپليتيکي در قفقاز جنوبي تبديل شده است. دولت ارمنستان اين طرح را در چارچوب گسترش ارتباطات منطقه‌اي و احياي خطوط ريلي با ترکيه و جمهوري آذربايجان معرفي مي‌کند؛ اما موقعيت جغرافيايي اين مسير و احتمال حضور بازيگران خارجي در مديريت آن، نگراني‌هايي را در ميان همسايگان ارمنستان، به‌ويژه ايران، ايجاد کرده است.

پاشينيان اخيراً اعلام کرده است که دولت ارمنستان به‌طور روزانه براي پيشبرد تريپ تلاش مي‌کند و انتظار دارد اجراي آن به گشايش مرز ارمنستان و ترکيه و احياي ارتباطات ريلي اين کشور با ترکيه و جمهوري آذربايجان منجر شود. ايروان همچنين در چارچوب ابتکار «چهارراه صلح» اميدوار است از موقعيت جغرافيايي خود براي افزايش ظرفيت ترانزيتي بهره ببرد؛ به‌ويژه در صورت شکل‌گيري پيوند ميان مسير شمال ـ جنوب، از روسيه به کشورهاي خليج فارس و جنوب آسيا، و مسير غرب ـ شرق، ميان چين، آسياي مرکزي و اروپا.

بااين‌حال، تحقق اين چشم‌انداز به عوامل متعددي وابسته است که فراتر از اراده دولت ارمنستان قرار دارند. برخي رسانه‌هاي روسي اين احتمال را مطرح کرده‌اند که پيش‌بيني پاشينيان درباره آينده تريپ بر اين فرض استوار است که ايالات متحده بتواند نفوذ و کنترل خود را به ايران نيز گسترش دهد. با توجه به مقاومت قدرتمندانه ايران در برابر فشارهاي آمريکا و وضعيت پرتنش غرب آسيا، تحقق چنين فرضي محال است.

در همين زمينه، گزارش‌هايي درباره احتمال ازسرگيري عمليات نظامي آمريکا و اسرائيل عليه ايران پس از انتخابات ميان‌دوره‌اي آمريکا در اوايل نوامبر منتشر شده است. نشريه آتلانتيک گزارش داده بود که ترامپ از پنتاگون خواسته است گزينه‌هاي حمله به اهداف ايراني را بررسي کند. در مقابل، روزنامه نيويورک تايمز روايتي متفاوت ارائه کرده و نوشته است که ترامپ تمايلي به ازسرگيري عمليات نظامي ندارد و طي ماه‌هاي اخير چند طرح عملياتي عليه ايران و يمن را رد کرده است. ترامپ نيز هشتم اکتبر در شبکه اجتماعي تروث سوشال اعلام کرد که آمريکا تا پيش از انتخابات ميان‌دوره‌اي به ايران حمله نخواهد کرد.

صرف‌نظر از درستي يا نادرستي اين گزارش‌ها، تداوم تنش ميان تهران و واشنگتن بر چشم‌انداز همکاري‌هاي ترانزيتي قفقاز جنوبي تأثير مي‌گذارد. از ديدگاه ايران، ساخت و برپايي احتمالي تأسيسات نظامي، امنيتي يا اطلاعاتي آمريکا در نزديکي مرزهاي شمال‌غربي کشور، حتي در پوشش يک پروژه اقتصادي و ترانزيتي، مي‌تواند پيامدهاي امنيتي داشته باشد. به همين دليل، تهران نمي‌تواند تحولات مرتبط با تريپ را صرفاً موضوعي اقتصادي تلقي کند.

آرارات ميرزويان، وزير امور خارجه ارمنستان، در جريان سفر اخير خود به ايران تلاش کرد نگراني‌هاي همسايگان درباره اين طرح را کاهش دهد؛ اما ابهام‌هاي موجود درباره سازوکار اجرايي و ترتيبات امنيتي آن همچنان پابرجاست. در مقابل، مسعود پزشکيان، رئيس‌جمهور ايران، در ديدار با پاشينيان در ترکمنستان بر ضرورت گسترش همکاري‌هاي دوجانبه، تقويت اعتماد متقابل و توسعه روابط دو کشور در تمامي حوزه‌ها تأکيد کرد. اين مواضع نشان مي‌دهد که تهران و ايروان، در کنار اختلاف‌نظرها و نگراني‌هاي احتمالي، همچنان براي حفظ و توسعه مناسبات دوجانبه اهميت قائل‌اند.

موانع خارجي و ابهام در آينده تريپ

موانع اصلي اجراي تريپ صرفاً به ارمنستان و جمهوري آذربايجان محدود نمي‌شود، بلکه عوامل خارجي و رقابت قدرت‌هاي منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي در آن نقش مهمي دارند. با وجود تبليغات و اظهارنظرهاي متعدد، عمليات ساخت‌وساز در خاک ارمنستان هنوز آغاز نشده و اطلاعات روشني درباره جزئيات و زمان‌بندي اجراي پروژه منتشر نشده است.

تحولات امنيتي منطقه نيز بر آينده اين طرح تأثير مي‌گذارد. در صورت ازسرگيري درگيري‌هاي نظامي در غرب آسيا، مسير ترانزيتي موردنظر ممکن است، حتي با وجود عبور از خاک ارمنستان، در معرض تهديدهاي امنيتي قرار گيرد. اين مسئله نشان مي‌دهد که اجراي پروژه‌هاي بزرگ حمل‌ونقلي در محيطي متأثر از رقابت‌هاي ژئوپليتيکي، بدون درنظرگرفتن نگراني‌هاي امنيتي همسايگان، با دشواري‌هاي جدي مواجه خواهد شد.

از سوي ديگر، ايران تاکنون کوتاه‌ترين مسير ترانزيتي جمهوري آذربايجان به نخجوان را فراهم کرده است. اين موقعيت، نوعي وابستگي جغرافيايي و ترانزيتي در باکو به همسايه جنوبي خود ايجاد کرده است. در صورت عملياتي‌شدن تريپ، اين وابستگي مي‌تواند کاهش يابد و جمهوري آذربايجان گزينه ديگري براي ارتباط با نخجوان به دست آورد. بنابراين، طرح جديد علاوه بر آثار اقتصادي، مي‌تواند موازنه مسيرهاي ارتباطي منطقه را نيز تغيير دهد.

ردپاي منافع تجاري روسيه در پروژه‌هاي جديد قفقاز

در کنار مسائل سياسي و امنيتي، احتمال مشارکت غيرمستقيم منافع تجاري روسيه در طرح‌هاي مرتبط با کريدور ترامپ نيز مورد توجه قرار گرفته است. برخي گزارش‌هاي رسانه‌اي از احتمال مذاکرات آينده ميان واشنگتن و مسکو درباره چارچوب مشارکت روسيه در تريپ سخن مي‌گويند؛ مذاکراتي که ممکن است زمينه‌ساز ترتيباتي غيرمتعارف در مديريت و تأمين مالي پروژه‌هاي منطقه‌اي شود.

در اين زمينه، نام کنستانتين سوکولوف، رئيس صندوق سرمايه‌گذاري Trans-Caspian Enterprise Fund، مطرح شده است. وي پيش‌تر به‌عنوان يکي از مديران کليدي فعاليت‌هاي مالي آمريکا در قفقاز جنوبي معرفي شده بود و منافع تجاري او در سال‌هاي گذشته با شرکت روسي «بيسيک المنت» و حلقه اقتصادي اولگ دريپاسکا، کارآفرين، صنعتگر و مدير ارشد اجرايي روس ارتباط داشته است.

در سپتامبر 2026 نيز شرکت Dynamic Frontier Holdings، وابسته به سوکولوف، خريد 100 درصد سهام شرکتي را نهايي کرد که مديريت معدن مس و موليبدن تِغوت در ارمنستان را بر عهده دارد. بانک VTB روسيه پيش‌تر از وام‌دهندگان اصلي اين معدن بود و در تأمين مالي برخي پروژه‌هاي مرتبط با مجموعه‌هاي تجاري دريپاسکا نيز نقش داشته است.

البته ارتباطات تجاري پيشين و هم‌پوشاني منافع اقتصادي به‌تنهايي مشارکت مستقيم روسيه در تريپ را اثبات نمي‌کند؛ بااين‌حال، اين تحولات نشان مي‌دهد که بررسي آينده کريدورهاي منطقه‌اي صرفاً با تمرکز بر مواضع رسمي دولت‌ها کافي نيست و بايد پيوندهاي مالي، شرکت‌هاي بهره‌بردار و منافع بازيگران اقتصادي نيز در نظر گرفته شود.

هم‌زمان، برخي گمانه‌زني‌ها درباره احتمال شکل‌گيري يک معامله بزرگ تجاري ميان روسيه و آمريکا در چارچوب مذاکرات مربوط به حل‌وفصل جنگ اوکراين مطرح شده است؛ توافقي که ترامپ مي‌تواند آن را به‌عنوان دستاوردي مهم در سياست خارجي خود معرفي کند. بااين‌حال، تا زماني که اطلاعات معتبر و مستقلي درباره چنين توافقي منتشر نشود، نمي‌توان ارتباط مستقيم آن را با آينده مسير ترامپ را قطعي دانست.

تشديد رقابت بر سر اتصالات منطقه‌اي

مجموعه تحولات مذکور نشان مي‌دهد که آينده راه‌آهن ارمنستان و کريدورهاي ارتباطي قفقاز جنوبي در نقطه تلاقي سه سطح از رقابت قرار گرفته است: نخست، اختلافات اقتصادي و حقوقي ايروان و مسکو بر سر مديريت شبکه ريلي؛ دوم، رقابت قدرت‌هاي منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي بر سر مسيرهاي ترانزيتي شرق ـ غرب و شمال ـ جنوب؛ و سوم، نگراني‌هاي امنيتي ايران درباره ابعاد احتمالي حضور آمريکا در نزديکي مرزهاي شمال‌غربي اين کشور.

براي دولت ارمنستان، توسعه خطوط راه‌آهن و گسترش ارتباطات با همسايگان مي‌تواند فرصت‌هايي براي جذب سرمايه‌گذاري و افزايش درآمدهاي ترانزيتي فراهم کند. بااين‌حال، تحقق اين فرصت‌ها به حل اختلافات قراردادي با روسيه، تأمين منابع مالي، ثبات منطقه‌اي و تعيين چارچوبي روشن براي مديريت و امنيت مسيرهاي جديد وابسته است.

در چنين شرايطي، بازسازي راه‌آهن ارمنستان را نمي‌توان صرفاً پروژه‌اي زيرساختي دانست. اين طرح بخشي از رقابت گسترده‌تر بر سر شکل‌دهي به نظم ارتباطي آينده قفقاز جنوبي است؛ نظمي که نتيجه آن نه‌تنها بر جايگاه ارمنستان و جمهوري آذربايجان، بلکه بر منافع روسيه، ترکيه، آمريکا و ايران نيز تأثير خواهد گذاشت.

منبع: خبرگزاري مهر