راز افزايش و ماندگاري نعمت‌ها در خطبه‌ حضرت زهرا (س)

خطبه فدکيه حضرت زهرا سلام‌الله‌عليها نمونه روشني از اين نگاه است. ايشان در شرايطي که جامعه اسلامي پس از رحلت پيامبر اکرم صلي‌الله‌عليه‌وآله دستخوش تحولات عميق شده بود و خود آن حضرت با حوادث تلخي روبه‌رو بودند، سخنراني خود را نه با گلايه از مردم، بلکه با ستايش خداوند آغاز کردند.

حضرت زهرا سلام‌الله‌عليها مي‌فرمايند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَي مَا أَنْعَمَ، وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلَي مَا أَلْهَمَ»؛ حمد مخصوص خداوند است به خاطر نعمت‌هايي که عطا کرده و شکر او را به خاطر آنچه الهام کرده است. ايشان حتي الهام شکرگزاري را خود نعمتي از جانب خداوند مي‌دانند؛ يعني انسان براي اينکه بتواند خدا را شکر کند، به توفيق و هدايت او نياز دارد.

در ادامه مي‌فرمايند: «وَ الثَّنَاءُ بِمَا قَدَّمَ، مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ ابْتَدَأَهَا، وَ سُبُوغِ آلَاءٍ أَسْدَاهَا، وَ تَمَامِ مِنَنٍ أَوْلَاهَا»؛ (خداوند را به خاطر نعمت‌هاي فراگير، بخشش‌هاي گسترده و عطاياي کاملي که از آغاز به بندگان ارزاني داشته، مي‌ستاييم.) اينجا حضرت نگاه انسان را از نعمت‌هاي محدود و شخصي فراتر مي‌برند. بسياري از نعمت‌ها پيش از آنکه انسان چيزي بخواهد يا حتي از وجودشان آگاه باشد، در اختيار او قرار گرفته‌اند. اصل حيات، آفرينش، توانايي شناخت، هدايت و فرصت بندگي، نمونه‌هايي از اين عطاياي ابتدايي خداوند هستند. بنابراين، انسان در برابر خداوند تنها بابت خواسته‌هايي که برآورده شده‌اند، مسئول شکرگزاري نيست، بلکه بايد نعمت‌هايي را که از ابتدا در وجود و زندگي او قرار گرفته‌اند، بشناسد.

فراز بعدي خطبه عمق بيشتري به اين معنا مي‌دهد: «جَمَّ عَنِ الْإِحْصَاءِ عَدَدُهَا، وَ نَأَي عَنِ الْجَزَاءِ أَمَدُهَا، وَ تَفَاوَتَ عَنِ الْإِدْرَاکِ أَبَدُهَا»؛ (شمار نعمت‌هاي خداوند از محاسبه بيرون است، مدت و گستره آنها فراتر از آن است که بتوان پاداشي در برابرشان داد و دوام آنها از محدوده درک انسان خارج است.) اين بيان يادآور مي‌شود که حتي اگر انسان بخواهد تمام نعمت‌هاي خدا را بشمارد، از عهده‌ي آن برنمي‌آيد، چه رسد به اينکه بخواهد در برابر همه آنها پاداشي متناسب ارائه کند. اين نگاه، انسان را از غرور و خودبسندگي دور مي‌کند و به اين حقيقت مي‌رساند که زندگي او از ابتدا تا انتها در ميان نعمت‌هايي قرار دارد که مالک و بخشنده حقيقي آنها خداوند است.

حضرت زهرا سلام‌الله‌عليها سپس به حکمت شکرگزاري اشاره مي‌کنند و مي‌فرمايند: «وَ نَدَبَهُمْ لِاسْتِزَادَتِهَا بِالشُّکْرِ لِاتِّصَالِهَا»؛ (خداوند بندگان را به شکرگزاري دعوت کرده تا نعمت‌هايش افزايش يابد و تداوم پيدا کند.) اين فراز به يک رابطه مهم ميان شکر و نعمت اشاره دارد. شکرگزاري تنها اعتراف به نعمت‌هاي گذشته نيست، بلکه راهي براي حفظ و افزايش آنهاست. انساني که قدر نعمت را مي‌داند، از آن درست استفاده مي‌کند و در مسير رضايت خداوند به کار مي‌گيرد، زمينه برخورداري از نعمت‌هاي بيشتر را فراهم مي‌سازد. در مقابل، ناسپاسي مي‌تواند انسان را از حقيقت نعمت غافل کند و حتي زمينه از دست رفتن آن را فراهم آورد.

در پايان اين بخش از خطبه، حضرت مي‌فرمايند: «وَ اسْتَحْمَدَ إِلَي الْخَلَائِقِ بِإِجْزَالِهَا، وَ ثَنَّي بِالنَّدْبِ إِلَي أَمْثَالِهَا»؛ خداوند با بخشش فراوان خود، بندگان را به ستايش خويش فراخوانده و آنان را به انجام کارهايي دعوت کرده است که همانند اين بخشش‌ها باشد. اين فراز از شکر زباني فراتر مي‌رود و به مسئوليت انسان در برابر ديگران مي‌رسد. کسي که از بخشندگي خداوند بهره‌مند شده، بايد در حد توان خود اهل بخشش و نيکي باشد. به بيان ديگر، شکر نعمت فقط گفتن «الحمدلله» نيست؛ بلکه بايد آثار آن در رفتار انسان ديده شود. آغاز خطبه فدکيه با اين معارف، درسي بزرگ از حضرت زهرا سلام‌الله‌عليها است: حتي در دشوارترين شرايط، ارتباط با خداوند و شناخت نعمت‌هاي او نبايد فراموش شود و حمد و شکر حقيقي زماني معنا پيدا مي‌کند که در زندگي و رفتار انسان جلوه‌گر شود.