رابطه مشکلات اقتصادي با عدم تمايل ايراني‌ها به فرزندآوري

جمعيت يکي از مهم‌ترين عوامل شکل‌دهنده قدرت ملي کشورهاست و تأثير آن بر جنبه‌هاي اقتصادي، نظامي، فرهنگي و سياسي کاملاً محسوس است. در علوم سياسي و اقتصاد، جمعيت نه تنها به عنوان يک عدد يا آمار، بلکه به عنوان سرمايه انسانيِ پويا و تعيين‌کننده شناخته
مي‌شود.

کشوري که از جمعيتي جوان، آموزش‌ديده و سالم برخوردار باشد، توان توليد، نوآوري و دفاع بيشتري دارد. در مقابل، کشورهاي داراي جمعيت پير يا در حال کاهش، با چالش‌هاي اقتصادي، کمبود نيروي کار و حتي ضعف در حفظ جايگاه جهاني روبه‌رو مي‌شوند.

از ديدگاه تاريخي نيز، قدرت‌هاي بزرگ جهان معمولاً از پايه‌هاي جمعيتي قوي برخوردار بوده‌اند. چين و هند نمونه‌هاي بارز اين واقعيت‌اند؛ جمعيت انبوه اين کشورها باعث شده تا بازار داخلي گسترده، ظرفيت توليد بالا و نفوذ سياسي جهاني داشته باشند.

حتي در اروپا، کشورهايي مانند آلمان و فرانسه به واسطه سياست‌هاي حمايت از خانواده و مهاجرت توانسته‌اند ثبات جمعيتي نسبي خود را حفظ کنند و در نتيجه قدرت اقتصادي خود را پايدار نمايند.

اما در ايران، روند جمعيتي در سال‌هاي اخير دستخوش تغييرات جدي شده است. بر اساس آخرين گزارش‌هاي رسمي مرکز آمار و سازمان ثبت احوال، ايران از مرحله «رشد سريع جمعيت» عبور کرده و وارد فاز «کاهش نرخ رشد» شده است.

جمعيت کشور در سال 1403 حدود 86 ميليون نفر برآورد شده و نرخ باروري به‌طور قابل توجهي کاهش يافته است.

در دهه 1360 ميانگين باروري بيش از 6 فرزند به ازاي هر زن بود، اما اکنون اين رقم به حدود 1.6 فرزند رسيده است؛ يعني کمتر از سطح جايگزيني جمعيت (2.1 فرزند براي حفظ تعادل نسل‌ها).

اين کاهش به عوامل متعددي مانند وضعيت اقتصادي، هزينه‌هاي بالاي مسکن و آموزش، تغيير نگرش خانواده‌ها نسبت به فرزندآوري، و افزايش سن ازدواج مرتبط است.

در نتيجه اين روند، ساختار سني جمعيت ايران در حال گذار به سوي «سالخوردگي» است. پيش‌بيني‌ها نشان مي‌دهد که تا حدود سال 1430، نزديک به 30 درصد جمعيت ايران را افراد بالاي 60 سال تشکيل خواهند داد.

اين وضعيت به معناي چالش‌هاي بزرگ در حوزه‌هاي بيمه، بازنشستگي و نيروي کار است. کاهش تعداد جوانان فعال مي‌تواند رشد اقتصادي را کند و فشار مالي بر دولت افزايش دهد. از منظر امنيتي نيز، کمبود نيروي انساني جوان مي‌تواند توان دفاعي و تحرک ملي را کاهش دهد.

به همين دليل، سياست‌هاي جمعيتي به يکي از محورهاي اصلي برنامه‌ريزي کلان کشور تبديل شده است. طرح‌هاي حمايت از خانواده، تسهيلات مسکن براي زوج‌ها، و تشويق به فرزندآوري از جمله اقدامات در حال اجراست.

با اين حال، کارشناسان تأکيد مي‌کنند که صرف تصويب قوانين کافي نيست؛ بايد ساختار اقتصادي و اجتماعي به‌گونه‌اي اصلاح شود که «فرزندآوري» در زندگي مردم ممکن و مطلوب گردد.

با توجه به اينکه بخش قابل توجهي از فعاليت‌هاي مرکز تحقيقات ارتقاي سلامت به مسائل جمعيت، کيفيت زندگي و سلامت خانواده مربوط است، انجام اين پژوهش يکي از محورهاي مهم کاري ما
بود.

در نهايت، جمعيت نه فقط عددي در سرشماري‌ها، بلکه شاخصي از توان پويايي ملي است. آينده قدرت ايران تا حد زيادي به چگونگي مديريت اين تحولات جمعيتي وابسته خواهد بود؛ اينکه بتواند تعادلي ميان کيفيت و کميت نيروي انساني خود برقرار کند و از ظرفيت جمعيتش به عنوان موتور رشد و اقتدار ملي
بهره ببرد.

براي بررسي عوامل موثر در ازدواج و به دنبال آن فرزند آوري با «فربد عبادي فرد آذر، مجري طرح تحقيقاتي شناسايي و اولويت بندي عوامل موثر بر تمايلات فرزندآوري زوج‌ها در ايران» به گفت‌وگو نشستيم که در ادامه مشروح آن از نظرتان مي‌گذرد.

آقاي دکتر! در ابتدا از خودتان بيشتر برايمان بگوييد.

بنده رئيس مرکز تحقيقات ارتقاي سلامت هستم. بيش از دو دهه در حوزه سلامت جمعيت، بهداشت باروري، سياست‌گذاري‌هاي جمعيتي و پژوهش‌هاي بين‌رشته‌اي فعاليت داشته‌ام.

تجربه اجراي طرح‌هاي ملي، همکاري با نهادهاي تصميم‌ساز و انتشار مقالات متعدد در زمينه رفتارهاي باروري و تغييرات جمعيتي، زمينه‌ساز ورود من به اين طرح شد.

اکنون وضعيت جمعيت و مهمترين عوامل تاثير گذار در آن در ايران چيست؟

واقعيت اين است که کشور ما امروز با يکي از جدي‌ترين چالش‌هاي اجتماعي ـ جمعيتي مواجه است. کاهش مستمر باروري و سرعت گرفتن روند سالمندي. برنامه‌ريزي مؤثر بدون اينکه بدانيم دقيقاً چه عواملي بر تمايل زوج‌ها به داشتن فرزند اثر مي‌گذارد، ممکن نيست. به همين دليل تصميم گرفتيم يک مطالعه جامع انجام دهيم تا همه ابعاد اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي فرزندآوري به‌صورت علمي و مستند بررسي شود.

در اين مسير، همکاران ارزشمندي از مرکز تحقيقات ارتقاي سلامت و همچنين متخصصان حوزه جمعيت‌شناسي، علوم رفتاري و جامعه‌شناسي ما را همراهي کردند.

پژوهش تان را معرفي کرده و با معرفي ويژگي‌ها و نوآوري‌هاي آن در خصوص موضوعات و محورهاي آن شرح دهيد.

اين پژوهش در دو مرحله انجام شد. اول؛ مرور نظام‌مند مطالعات کشور: تمام پژوهش‌هايي که طي سال‌هاي اخير درباره فرزندآوري در ايران انجام شده بود، به‌ طور علمي مرور و تحليل شد تا عوامل مؤثر شناسايي شوند.

مرحله دوم مرحله دلفي با حضور خبرگاندر؛ اين مرحله با جمع‌آوري نظر متخصصان حوزه‌هاي مختلف، عوامل شناسايي‌شده را اولويت‌بندي کرديم تا مشخص شود کدام مؤلفه‌ها بيشترين وزن را در تصميم زوجين دارند.

نکته مهم و نوآورانه طرح اين بود که فقط يک عامل يا يک بعد را بررسي نکرديم. ما فرزندآوري را به‌عنوان يک پديده چندبعدي نگاه کرديم. نتيجه هم نشان داد که عوامل اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي به‌صورت هم‌زمان بر تصميم زوج‌ها اثر مي‌گذارند و نمي‌توان يک نسخه واحد براي همه پيچيد.

اين طرح يکي از کامل‌ترين مستندات علمي در زمينه عوامل فرزندآوري در ايران است و مي‌تواند پايه تصميم‌گيري‌هاي مهم سياست‌گذاران باشد.

آيا اين پژوهش به مرحله اجرا و بهره برداري رسيده است؟

    فاز پژوهشي طرح به پايان رسيده و نتايج آن آماده ارائه به نهادهاي سياست‌گذار است. اکنون در مرحله انتقال يافته‌ها به تصميم‌سازان قرار داريم تا در برنامه‌ريزي‌هاي جمعيتي کشور مورد استفاده قرار گيرد. خوشبختانه نتايج طرح، با استقبال مراکز برنامه‌ريزي جمعيتي و حوزه‌هاي مرتبط مواجه شده و مسير بهره‌برداري آن آغاز شده است.

اين طرح پژوهشي چه گره‌اي از مشکلات مردم باز خواهد کرد؟

مهم‌ترين کمک اين طرح، شفاف‌سازي دلايل کم‌فرزندي است. سال‌ها درباره اينکه «چرا خانواده‌ها کمتر فرزند مي‌آورند» فقط حدس و گمان وجود داشت؛ اما امروز با داده‌هاي علمي مشخص شده که          مشکلات اقتصادي مهم هستند، اما تنها عامل نيستند.

نگراني از آينده، مشکلات مسکن، سبک زندگي جديد، فشارهاي رواني و تغيير ارزش‌ها نيز نقش جدي دارند.

زوج‌ها تمايل قلبي به داشتن فرزند دارند، اما موانع متعدد آنان را متوقف مي‌کند.

وقتي علت‌ها دقيق مشخص شود، سياست‌ها هم کارآمدتر مي‌شوند.اين پژوهش به سياست‌گذاران کمک مي‌کند حمايت‌ها را هدفمند، مؤثر و مطابق نياز واقعي مردم طراحي کنند.

انتظار شما از مسئولين و متوليان امور پژوهشي در زمينه حمايت و يا توسعه فعاليت هاي مشابه چيست و چه راهکارهايي پيشنهاد مي کنيد؟

 ما انتظار داريم موضوع جمعيت از حالت شعاري خارج شود و تصميمات در اين حوزه کاملاً علم‌محور و مبتني بر داده‌هاي واقعي باشد.تجربه کشورهاي موفق نشان مي‌دهد که براي افزايش فرزندآوري نمي‌توان تنها به پرداخت‌هاي مالي بسنده کرد.

بايد امنيت شغلي و مالي جوانان تقويت شود. مسکن زوج‌هاي جوان قابل دسترس‌تر شود. خدمات مراقبتي و حمايتي از کودکان و مادران توسعه يابد.           رسانه‌ها و نهاد هاي فرهنگي در تغيير نگرش‌ها نقش فعال‌تري ايفا کنند وحمايت‌هاي بلند مدت و پايدار ارائه شود،   نه مقطعي.

اگر سياست‌ها هماهنگ، پايدار و براساس پژوهش‌هاي معتبر اجرا شوند، مي‌توان اميد داشت که روند باروري بهبود پيدا کند.

  در خصوص برنامه هاي جاري، آينده و اهداف تان داريد توضيح دهيد.

 برنامه ما در مرکز تحقيقات ارتقاي سلامت اين است که اين طرح را نقطه شروع بدانيم.در ادامه، چند پروژه مکمل را نيز طراحي کرده‌ايم تارفتارهاي باروري در نسل‌هاي مختلف بررسي شود.    نگرش جوانان قبل از ازدواج مطالعه شود.

موانع فرزندآوري در گروه‌هاي شغلي و اقتصادي مختلف تحليل شود. هدف نهايي ما اين است که تصميم‌سازان کشور بتوانند با تکيه بر داده‌هاي دقيق، سياست‌هايي را اجرا کنند که زندگي واقعي مردم را بهبود دهد؛ نه اينکه صرفاً اعداد و آمار جابه‌جا شود.

اميدواريم نتيجه اين تلاش‌ها به بهبود کيفيت زندگي خانواده‌ها و آينده جمعيتي کشور کمک کند.