خواب و چگونگي شناخت آن

خواب يکي از نشانه هاي خداوند متعال به شمار مي آيد و آيات گوناگون در آن نهفته است . (1) شيخ اکبر محي الدين ابن عربي خواب را نخستين مبدا تلقي وحي الاهي براي اهل عنايت مي داند . (2) در پاره اي از روايات «خواب » يکي از اجزاي نبوت شمرده شده است . (3) برخي از روايات اشاره مي کنند که رسول خدا (ص) نخست از طريق خواب وحي دريافت کرد . (4) انسان در خواب، به جهت اقتضاي قوانين و سنن حاکم بر آن، از بدن مادي خود منصرف مي شود و با توجه به عالم غيب حقايقي را مشاهده مي کند  (5) بدين سبب خواب را از راه هاي ارتباط با غيب شمرده اند .

اما آيا، مشاهده حقايق عالم برتر و فهم آن هيچ پيش شرطي ندارد؟ آيا هر خوابي را مي توان داراي خصيصه گزارش دهي از عوالم ديگر دانست؟

اولياي الاهي، با استفاده از آيات و روايات، فرموده اند: چنان که در عالم بيداري دستيابي به اسرار عالم و آيات غيبي به «مراقبه » نياز دارد - يعني براي دريافت حقايق و باطن جهان هستي، بايد مراقب اعضا، جوارح و اعمال خويش باشيم تا ظرفيت ادراک و فهم آيات الاهي را به دست آوريم - در عالم خواب نيز «مراقبه » لازم است . اگر کسي مي خواهد در عالم رؤيا حقايق را چنان که هستند، بفهمد و از هدايت ها، اشارات و ارشادهاي آن ها سود جويد، بايد مراقبه داشته باشد . اين مراقبه با مراقبت در بيداري و رعايت آداب خواب که در متون روايي ذکر شده است، حاصل خواهد گشت . نظافت، طهارت، محاسبه اعمال روزانه، قرائت قرآن و برخي از دعاها، کيفيت و چگونگي قرار گرفتن بدن هنگام خواب و . . . کم ترين آداب مراقبه است که رعايت آن، براي درک حقايق و الهامات الاهي در خواب، ضرورت دارد .

البته هر خوابي نمي تواند گزارشگر حقايق عوالم برتر و الهامات الاهي باشد . خواب، با توجه به آنچه انسان در عالم رؤيا مي بيند و نيز مقام و رتبه وجودي انسان که دريافت کننده حقايق است، اقسام گوناگون دارد .

خوابي که در مزاج طبيعي و بدني انسان يا اخلاقيات روحي اش ريشه دارد، هرگز نمي تواند حکايتگر الهامات الاهي باشد- سرچشمه چنين خوابي خود آدمي است- نفس انساني فراتر از خود نرفته، از علائق روحي و جسمي خود جدا نمي گردد . در اين موقعيت عالم مثال وقوه خيال متصل که مرتبه اي از نفس آدمي است، در درون خويش صورت هايي مي سازد و در عالم خواب مي نماياند مثلا کسي که مزاجش گرم است خواب هايي پر از اضطراب مي بيند، انساني که فعل يا شخصي را دوست يا دشمن مي دارد، او را در خواب شادمان يا در حال جدال و خصومت مي بيند . اين امور به مزاج و خلقيات و ملکات اخلاقي انسان مستند است و بيانگر ارتباط با عوالم ديگر نيست .

گاه نفس انساني از عالم دنيوي گذشته، با توجه به مسانخت و همانندي که با عالم مثال و مجرد مي يابد، با آن عوالم مرتبط مي گردد . اين خوابي حقيقي و رؤيايي صادق و پلي براي ارتباط آدمي با عالم غيب است . چنين خوابي گاه مانند خواب حضرت ابراهيم ( ع) در کشتن فرزندش (7) يا خواب حضرت رسول (ص) درباره ورود مسلمانان به مسجد الحرام - در حالي که موي سر را تراشيده و ناخن هايشان را کوتاه کرده اند (8) - واضح و روشن است و انسان به آساني مطلب را در مي يابد و زماني غير صريح و به بياني «به لباس در آمده » که وصول به حقيقت و معناي اصلي اش دشوار است مانند خواب حضرت يوسف که يازده ستاره و خورشيد و ماه را در حال سجده بر خود مشاهده کرد . (9)

از آن جا که اصولا الهامات غيبي در عالم رؤيا غير صريح و در لباس ويژه ظاهر مي شوند، بايد براي فهم رهنمودها و حقايق اين خواب ها به «معبر» رجوع کرد . البته معبري که از علم تعبير خواب آگاه باشد يعني اجمالات، حروف و نظام خواب را دريابد، القائات شيطاني را از غير شيطاني باز شناسد و از خواب هاي آشفته و غير آشفته، به لباس در آمده و به لباس در نيامده و رازهاي تعبير آگاه باشد .

« معبر» يعني «عبور دهنده » . کار معبر عبور دادن است . معبر خواب بيننده را از صورتي که در خواب ديده مي گذراندو به معنايش مي رساند . بنابراين، معبر بايد با صورت، کم و کيف و انواع خواب و نيز معنا و مناسبات ميان معنا و صورت آشنا باشد . متاسفانه چنين اشخاصي در زمان حاضر نايابند .

صاحب تاويل اياز صابر است

کو به بحر عاقبت ها ناظر است

همچو يوسف خواب اين زندانيان

هست تعبيرش به پيش اوعيان

خواب خود را چون نداند مرد خير

کو بود واقف ز سر خواب غير (10)

پس براي تشخيص صادق بودن رؤيا بايد:

1 . منشا آن را دريافت که مزاج بدني يا خلقيات روحي است يا غير آن .

2 . دقت شود رؤيا با شرايط و آداب خواب و در يک کلمه مراقبه حاصل گشته است يا خير؟

3 . به معبري معتبر و آگاه براي تفسير و تعبير خواب و تشخيص الهامات الهي و شيطاني رجوع کرد .