تيرهاي غيب ايران در کمين ناوهاي آمريکا

صنعت دفاعي يکي از عرصه‌هاي ملموس اين تحول است. ايران که براي تأمين موشک‌هاي ضدکشتي به خريد خارجي وابسته بود، پس از انقلاب، توليد و ارتقاي اين تسليحات را در داخل کشور دنبال کرد؛ مسيري که به توسعه کروزهاي دريايي و ساخت موشک‌هاي دوربرد براي مقابله با اهداف زميني انجاميد.

فاصله اين دو وضعيت، علاوه بر افزايش برد موشک‌ها، در شکل‌گيري ظرفيت توليد و توسعه تسليحات در داخل ديده مي‌شود. افتتاح خطوط توليد، تحويل انبوه به نيروهاي مسلح، آزمايش محصولات در رزمايش‌ها و اعلام استفاده از آنها در عمليات‌هاي واقعي، مراحل مختلف اين مسير هستند.

پيش از انقلاب اسلامي؛ اتکا به موشک‌هاي وارداتي

هارپون ساخت آمريکا، از موشک‌هاي ضدکشتي خريداري‌شده ايران پيش از انقلاب اسلامي بود. سابقه تحويل آن به ايران، در تاريخ‌نگاري رسمي نيروي دريايي آمريکا نيز تأييد شده است؛ تسليحاتي که تأمين آن در چارچوب خريد محصول خارجي قرار داشت و به قرارداد و تحويل از سوي کشور فروشنده وابسته بود.

نشريه تخصصي «پروسيدينگز» در فوريه 1977، هم‌زمان با ورود هارپون به خدمت، حداکثر برد مؤثر آن را 60 مايل دريايي، معادل حدود 111 کيلومتر، اعلام کرده و ايران را در ميان مشتريان اين محصول آورده است. اين عدد به مشخصات عمومي هارپون اوليه مربوط است و برد نمونه‌هاي تحويلي به ايران در همان مطلب جداگانه ذکر نشده است.

در سال‌هاي پس از انقلاب اسلامي، به‌تدريج الگوي تأمين تجهيزات موشکي تغيير کرد. توسعه محصولات در صنايع داخلي و تحويل آنها به يگان‌هاي عملياتي، جايگاه محوري يافت و امکان ارتقاي تسليحات متناسب با نياز نيروهاي مسلح گسترش پيدا کرد.

هشدار از ساحل؛ ناوها زير نگاه ارتش و سپاه

اظهارات اخير فرمانده نيروي دريايي سپاه و سخنگوي ارتش، بار ديگر موضوع مقابله با ناوهاي آمريکايي را در کانون اخبار دفاعي قرار داده است.

سردار دريادار علي عظمايي، فرمانده نيروي دريايي سپاه، در گفت‌وگوي تلويزيوني 21 مهر 1405 گفت: «براي غرق کردن ناوهاي آمريکايي لحظه‌شماري مي‌کنيم.» او همچنين اعلام کرد که ناو هواپيمابر آمريکا در فاصله 700 کيلومتري تنگه هرمز قرار گرفته و از نزديک‌شدن به اين آبراه خودداري مي‌کند.

سه روز بعد، امير سرتيپ محمد اکرمي‌نيا، سخنگوي ارتش، در برنامه «نبرد هرمز» از فاصله‌گرفتن شناورهاي نظامي آمريکا به بيش از 500 کيلومتري سواحل ايران خبر داد.

او با اشاره به اشراف اطلاعاتي و عملياتي نيروهاي مسلح، اعلام کرد که ارتش طرح‌هاي عملياتي تازه‌اي در دست اجرا دارد که به گفته وي، نيروهاي آمريکايي را به عقب‌نشيني بيشتر وادار خواهد کرد.

نور؛ شکل‌گيري يک خانواده موشکي با قادر و قدير

سابقه معرفي عمومي موشک کروز دريايي «نور» به سال 1379 و رزمايش «وحدت 79» بازمي‌گردد. در گزارش دسامبر 2000 نيز به نقل از دريابان شهيد علي شمخاني، وزير دفاع وقت، از آمادگي قريب‌الوقوع صنايع دفاعي براي آغاز توليد آن خبر داده شده بود.

نور با برد گزارش‌شده حدود 120 کيلومتر، يکي از محصولات اصلي در مسير توسعه کروزهاي ضدکشتي ايران شد. پس از آن، «قادر» با برد حدود 200 کيلومتر و «قدير» با برد 300 کيلومتر در همين خانواده توسعه يافتند؛ روندي که افزايش تدريجي برد و استمرار ارتقاي محصول را نشان مي‌دهد.

اهميت اين مسير، در انباشت تجربه ساخت، آزمايش و بهره‌برداري است. ارتباط ميان صنايع سازنده و نيروهاي بهره‌بردار، زمينه انتقال نيازهاي عملياتي به بخش طراحي و توليد را فراهم مي‌کند و امکان اصلاح نسل‌هاي بعدي را افزايش مي‌دهد.

قادر؛ توليد انبوه و آزمون در رزمايش

ششم مهر 1390، خط توليد موشک کروز دريايي «قادر» با حضور سردار احمد وحيدي، وزير دفاع وقت، افتتاح و انبوهي از اين موشک‌ها به نيروهاي دريايي ارتش و سپاه تحويل داده شد.

وزير دفاع وقت در آن مراسم، برد قادر را حدود 200 کيلومتر اعلام کرد و قابليت شليک از ساحل و شناورهاي کلاس‌هاي مختلف، پرواز در ارتفاع پايين و آمادگي سريع براي شليک را از ويژگي‌هاي آن برشمرد.

در رزمايش ذوالفقار 99 ارتش نيز سخنگوي رزمايش از شليک قادر از سامانه ساحل به دريا و اصابت آن به شناور هدف در فاصله بيش از 200 کيلومتري خبر داد. اين رويداد، نمونه‌اي از آزمايش و به‌کارگيري موشک در محيط رزمايشي بود و بخشي از روند آماده‌سازي يگان‌ها براي مأموريت‌هاي دريايي را نشان مي‌داد.

قدير؛ افزايش برد و کاربرد مهم در عمليات دريايي

هشتم آذر 1394، انبوهي از موشک‌هاي کروز دريايي «قدير» به نيروي دريايي ارتش تحويل داده شد. دريادار حبيب‌الله سياري، فرمانده وقت اين نيرو، در مراسم تحويل، تجهيز ناوگان به تسليحات جديد را در راستاي افزايش توان رزمي براي دفاع از مرزهاي آبي، منابع و منافع کشور ارزيابي کرد.

قدير با برد اعلام‌شده 300 کيلومتر، گزينه دوربردتري نسبت به نور و قادر در اختيار يگان‌هاي دريايي قرار داد. روند تأمين اين موشک در سال‌هاي بعد ادامه يافت؛ از جمله در مرداد 1402 که تحويل موشک‌هاي قدير و نصير توليدشده در صنايع وزارت دفاع به نيروي دريايي سپاه گزارش شد.

نام قدير در گزارش‌هاي عمليات‌هاي اخير نيز آمده است. پنجم فروردين 1405، روابط عمومي ارتش اعلام کرد که موشک‌هاي کروز ساحل به درياي قديرِ نيروي دريايي، ناوگروه آبراهام لينکلن را هدف قرار داده و آن را وادار به تغيير موقعيت کرده‌اند. براساس اين اطلاعيه، فرمان شليک از قرارگاه راهکنشي نيروي دريايي و توسط دريادار شهرام ايراني فرمانده اين نيرو صادر شد.

اين اقدام، نمونه‌اي مشخص از اعلام استفاده عملياتي ارتش از يک کروز ساخت داخل است. نتيجه عمليات مذکور، موقعيت ناوگروه بود و جزئياتي درباره اصابت مستقيم يا ميزان خسارت ارائه نشد.

نصير؛ گسترش گزينه‌هاي تسليحاتي شناورها

موشک کروز ضدکشتي «نصير» در 26 فروردين 1396 رونمايي شد. وزارت دفاع در همان مقطع از تحويل انبوه آن به نيروي دريايي سپاه در آينده نزديک خبر داد.

سوم دي 1402، در مراسم الحاق تجهيزات به ناوگان جنوب و منطقه سوم نبوت نيروي دريايي ارتش نيز سامانه نصير حضور داشت. دريادار شهرام ايراني در اين مراسم، برد آن را بيش از 100 کيلومتر اعلام کرد و از آغاز تجهيز شناورهاي کلاس‌هاي مختلف به اين موشک و الحاق يک شناور مجهز به نصير به منطقه سوم دريايي در همان روز خبر
داد.

توسعه چنين محصولاتي در کنار کروزهاي دوربرد، امکان تجهيز شناورها متناسب با ظرفيت و مأموريت آنها را فراهم مي‌کند. تنوع تسليحاتي، بخش مهمي از قدرت يک ناوگان است و برنامه توسعه کروزهاي دريايي ايران نيز در چند رده بردي دنبال شده است.

ابومهدي و طلائيه؛ دستيابي به کروز دريايي هزارکيلومتري

موشک کروز دريايي «ابومهدي» نخستين‌بار در 30 مرداد 1399، هم‌زمان با موشک بالستيک «حاج قاسم»، در مراسم رونمايي از دستاوردهاي وزارت دفاع معرفي شد. اين مراسم در دوره وزارت امير سرتيپ امير حاتمي و با مشارکت ويدئوکنفرانسي حسن روحاني، رئيس‌جمهور وقت، برگزار شد و سردار قاسم تقي‌زاده، جانشين وقت وزير دفاع، مشخصات اين موشک را تشريح کرد.

سپس در سوم مرداد 1402، با حضور امير سرتيپ محمدرضا آشتياني، وزير وقت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح، دريادار حمزه‌علي کاوياني و سردار عليرضا تنگسيري، مراسم تحويل و الحاق ابومهدي به نيروهاي دريايي ارتش و سپاه برگزار شد.

برد اين موشک بيش از هزار کيلومتر اعلام شده است. براساس مشخصات ارائه‌شده در مراسم تحويل، ابومهدي براي مقابله با اهداف متحرک دريايي توسعه يافته و امکان شليک از عمق خاک کشور را دارد. سامانه ناوبري تلفيقي نيز از ويژگي‌هاي معرفي‌شده براي آن است.

سوم دي 1402 نيز سامانه کروز طلائيه در مراسم الحاق تجهيزات به ناوگان جنوب و منطقه سوم نبوت نيروي دريايي ارتش حضور داشت.

فرمانده نيروي دريايي ارتش، برد آن را بيش از هزار کيلومتر اعلام کرد و از قابليت تغيير مسير و تعريف اهداف جديد از طريق سامانه مادر در طول پرواز خبر داد.

قدر 380؛ ادامه توسعه کروزهاي دوربرد دريايي

سيزدهم بهمن 1403، در جريان رونمايي از يکي از پايگاه‌هاي زيرزميني موشکي نيروي دريايي سپاه، موشک کروز دريايي «قدر 380» معرفي شد. برد اين موشک بيش از هزار کيلومتر اعلام شد و قابليت انتخاب هوشمند جهت و ارتفاع مناسب براي حمله به هدف، از ويژگي‌هاي معرفي‌شده آن
بود.

دريادار شهيد عليرضا تنگسيري در تشريح مشخصات اين محصول، از قابليت مقابله با اخلال و هدايت تا لحظه اصابت به هدف سخن گفت. اين ويژگي‌ها، براساس توضيحات اعلام‌شده، نشان‌دهنده توجه هم‌زمان به برد، هدايت و مقاومت سامانه در برابر جنگ الکترونيک است.

معرفي قدر 380 نشان داد که برنامه کروزهاي دريايي پس از دستيابي به برد هزار کيلومتر نيز ادامه يافته و ارتقاي کيفيت هدايت و انعطاف عملکرد، در کنار گسترش دامنه دسترسي، مورد توجه قرار گرفته است.

نيروي دريايي سپاه سحرگاه 14 فروردين امسال در ادامة موج نود‌ويک عمليات وعدةصادق 4، اهداف نظامي و زيرساختي متعلق به تروريست‌هاي امريکايي-صهيوني در کشورهاي جنوبي خليج‌فارس را با انبوهي از موشک‌هاي بالستيک و کروز قدير و پهپادهاي انهدامي مورد حملة سخت قرار داد.

در اين عمليات ناوگروه آبراهام لينکن متجاوزين آمريکايي در شمال اقيانوس هند نيز با 4 موشک کروز قدر 380 مورد هدف قرار گرفت.

پاوه؛ حضور کروز دوربرد در عمليات نصر2

پنجم اسفند 1401، سردار اميرعلي حاجي‌زاده، فرمانده وقت نيروي هوافضاي سپاه، در گفت‌وگويي تلويزيوني از عملياتي‌شدن موشک کروز «پاوه» با برد 1650 کيلومتر خبر داد. پاوه در حوزه کروزهاي تهاجم زميني معرفي شده و توسعه آن، بُعد ديگري از برنامه کروز ايران را نشان مي‌دهد.

در يکم مرداد 1405، تصاوير شليک پاوه در جريان عمليات «نصر2» منتشر شد. گزارش همراه تصاوير، از پرتاب اين کروز در کنار موشک‌هاي بالستيک و پهپادهاي شاهد عليه پايگاه‌هاي آمريکايي خبر مي‌داد. اين گزارش، نمونه‌اي مشخص از اعلام به‌کارگيري عملياتي پاوه است، هرچند هدف اختصاصي و نتيجه اصابت هر فروند را جداگانه مشخص نمي‌کند.

همچنين طي روزهاي اخير، تصاويري از رصد و اقدام نيروي دريايي سپاه عليه شناورهاي متخلف در تنگه هرمز توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامي منتشر شده است.

اين تصاوير، بخشي از اقدامات دريايي سپاه را به نمايش گذاشت؛ با اين حال، در متن خبر همراه آنها نام موشک مشخص نشده و انتساب قطعي اين حملات به پاوه، نيازمند تأييد نوع سلاح است.

کروزهاي ارتش در عمليات صاعقه

کاربرد عملياتي کروزهاي دريايي ارتش در ماه‌هاي بعد نيز ادامه يافت.

در يکي از اين موارد، بيست‌وششم تير 1405، روابط عمومي ارتش در اطلاعيه مرحله سيزدهم عمليات «صاعقه» اعلام کرد که سامانه موشکي نيروي دريايي، با شليک موشک‌هاي کروز ساحل به دريا، يک شناور متخاصم آمريکايي را در شمال اقيانوس هند هدف قرار داده است.

اين عمليات، نمونه ديگري از به‌کارگيري توان کروز دريايي در مقابله با تهديدات بود؛ تسليحاتي که توسعه و تأمين آنها در صنايع داخلي، پشتوانه اجراي مأموريت‌هاي يگان‌هاي موشکي ارتش شده است.

توان توليد؛ پشتوانه استمرار قدرت دفاعي

مرور اين دستاوردها، تغيير جايگاه ايران در تأمين تجهيزات دفاعي را آشکار مي‌کند. در دوره پيش از انقلاب، خريد موشک ضدکشتي از خارج، مبناي تجهيز ناوگان به اين تسليحات بود؛ در سال‌هاي پس از انقلاب، ايجاد خطوط توليد، تحويل انبوه و ارتقاي محصولات در داخل کشور، به پشتوانه تأمين نياز نيروهاي مسلح تبديل شد.

نور، قادر، قدير و نصير، روند توسعه خانواده‌هاي کروز دريايي را نشان مي‌دهند؛ ابومهدي و طلائيه و نيز قدر 380، بيانگر گسترش توان دوربرد دريايي هستند و پاوه، بُعد زميني اين پيشرفت را نمايندگي مي‌کند. گزارش‌هاي رسمي استفاده از قدير، شليک کروزهاي ارتش در عمليات صاعقه و حضور پاوه در نصر2 نيز به اين مسير، سابقه کاربرد عملياتي افزوده‌اند.

دستاورد اصلي، در کنار افزايش برد و تنوع مأموريت، شکل‌گيري ظرفيت استمرار توليد و توسعه است. پيوند نياز عملياتي ارتش و سپاه با توان صنعتي کشور، امکان ساخت و ارتقاي تجهيزات را فراهم کرده و فناوري کروز را به يکي از عرصه‌هاي مهم پيشرفت دفاعي ايران پس از انقلاب اسلامي تبديل کرده است.