تبلور عزت، حکمت و مصلحت در عرصه ديپلماسي فرهنگي

رهبر حکيم انقلاب اسلامي در ديدار اخير سفرا با معظم‌له، ضمن تبيين ضوابط و شاخص‌هاي سياست خارجي موفق، «عزت» به معناي نفي و پرهيز از ديپلماسي التماسي، «حکمت» به مفهوم تعاملات و فعاليت‌هاي خردمندانه و محاسبه شده و «مصلحت» به معناي انعطاف براي دور زدن موانع سخت و ادامه دادن مسير را 3 کليدواژه اساسي در ديپلماسي کشور خواندند.

3 مولفه عزت، حکمت و مصلحت در حوزه ديپلماسي فرهنگي نيز از اهميت ويژه‌اي برخوردار است زيرا در ديپلماسي فرهنگي، «باورها» متاثر از «فرهنگ» و «فرهنگ» نقش يک زيربنا يا متغير مستقل را در تعيين خط‌مشي کلان يک کشور در حوزه روابط بين‌الملل ايفا مي‌کند.

به خاطر داريد که حضرت آيت‌الله العظمي خامنه‌اي دام عزه در تبيين چرايي تحريم‌ها فرمودند: تحريم‌ها ناشي از تحريف‌هاست، اگر تحريف را خنثي کنيم تحريم‌ها هم از بين مي‌رود.

اين امر، نقش ديپلماسي فرهنگي عزتمند و حکيمانه در ارائه تصوير صحيح از نظام جمهوري اسلامي و تاثير آن در تغيير باورها را بخوبي نمايان مي‌کند.

اساسا انقلاب اسلامي ايران را نمي‌توان منهاي گفتمان و فرهنگ نهفته در بطن ارزش‌هاي انقلابي مورد تجزيه و تحليل قرار داد.

تئوريسين‌ها و استراتژيست‌هاي مطرحي از جمله تدا اسکاچپل، نيکي کدي و ميشل فوکو در روندپژوهي انقلاب اسلامي ايران جملگي پس از مطالعات فراوان نسبت به جنس متفاوت انقلاب ايران نسبت به ديگر انقلاب‌هاي جهان، انحصاري بودن گفتمان انقلاب و اصول جاري در بطن اين گفتمان اذعان کرده‌اند.

به‌راستي ترکيب «عزت»، «حکمت» و «مصلحت» در حوزه ديپلماسي فرهنگي کشور بايد تابع چه نگاه کلاني باشد؟ براي پاسخ به اين پرسش مهم، لازم است ابتدا درک عملياتي و جامعي نسبت به کليدواژه ديپلماسي فرهنگي داشته باشيم.

در يک تعريف کلي، ديپلماسي فرهنگي شامل تبادل انديشه‌ها، فرهنگ، اطلاعات، هنر، زبان و ساير جنبه‌هاي فرهنگي ميان ملت‌ها به منظور شکل‌گيري يا ارتقاي درک متقابل ميان آنها و فراهم کردن زمينه تعامل و همکاري است.

به عبارت بهتر، ديپلماسي فرهنگي وقتي موفق و موثر است که اولا منجر به «علاقه»، ثانيا منجر به «باور» و نهايتا منجر به «اعتقاد» شود.

واضح است «اقناع» و «ظرافت» از الزامات اين ديپلماسي است و خروجي نهايي آن همانند ساير وجوه ديپلماسي، تامين منافع ملي کشور است.

از سوي ديگر، بايد بدانيم حوزه فرهنگ، مزيت ما است، علاوه بر اينکه اقتدار فرهنگي، معنوي و فکري از اقتدارهاي مادي موفق‌تر عمل مي‌کند. اين خصايص کمک مي‌کند ما در روابط فرهنگي دست پيش را داشته باشيم؛ مشروط بر اينکه با احساس اعتزاز، حکيمانه و با لحاظ مصلحت‌ها عمل کنيم.

در چنين شرايطي، بايد ظرفيت‌هاي کشور و حرف‌هاي نو انقلاب اسلامي در بسته‌هاي مناسب و ظريف به کار گرفته شود تا اقناع افکار عمومي را به دنبال داشته باشد.

در ديپلماسي فرهنگي، ما با يک نظم هندسي ملموس مواجهيم که در آن، اضلاع و نقاط پس از اتصال دقيق به يکديگر، تصوير معناداري را خلق مي‌کنند. اين تصوير، همان هدفگذاري صحيح، راهبري منسجم و تجميع تمام ظرفيت‌هاي فرهنگي کشور است که خود را در اشکال متنوع با توجه به مختصات جوامع هدف، نشان مي‌دهد.

در اينجا، ماهيت تصاوير يکي است اما شکل و ظرافت آنها با يکديگر متفاوت است.

3 مولفه عزت، حکمت و مصلحت، ارکان منظومه ديپلماسي فرهنگي کشور محسوب مي‌شوند، به گونه‌اي که هيچ يک در روند خلق تصاوير مطلوب و مورد نياز ما در اين عرصه، قرباني يکديگر نشده و نسبت به ديگري نيز برتري ماهوي ندارند اما با توجه به نقش پررنگ 2 عامل «محيط» و «فرهنگ» در عرصه ديپلماسي فرهنگي، سياست‌گذاران فرهنگي کشور تشخيص مي‌دهند در هر محيطي، چگونه بايد اين 3 مولفه را با يکديگر ترکيب کرد.

در اينجا، اقتضائات زماني و مکاني نقش بسزايي ايفا خواهد کرد که بعدها به تفصيل درباره آنها سخن خواهيم گرفت.

جايگزين کردن نگاه قرارگاهي به جاي نگاه سازماني، موجب تقويت مولفه‌هاي عزت، حکمت و مصلحت در روابط خارجي شده و هم‌افزايي و سرعت در عمل را به ارمغان خواهد آورد.

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي به عنوان قرارگاه ديپلماسي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران، در صورت موفقيت در ايفاي نقش قرارگاهي مشتمل بر رصد هوشمندانه، تجميع ظرفيت‌ها و راهبري ميداني، مي‌تواند نقش بسزايي در اقتدار معنوي کشور در خارج از مرزهاي خود ايفا کند.

اساسا اقتضاي پيشبرد نقشه راه فرهنگي کشور عزيزمان در آن سوي مرزها، مرهون همين نگاه قرارگاهي و عملياتي است.

حساسيت و ظرافت ذاتي ماموريت‌هاي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در خارج از کشور، قطعا عزم و هم‌افزايي جمعي همه دستگاه‌هاي ذي‌ربط را در تثبيت و ترويج الگوواره‌ها و ارزش‌هاي ديني، تمدني و فرهنگي ايران اسلامي مي‌طلبد