به‌زودي اثري از آب نخواهد بود!

به گزارش خبرگزاري تسنيم، بيش از 100 ميليون درياچه در سراسر سياره ما پراکنده‌اند؛ پهنه‌هايي آبي که براي قرن‌ها به‌عنوان ذخاير حياتي آب شيرين، زيستگاه‌هاي بي‌بديل و پشتوانه‌اي براي حيات انساني شناخته شده‌اند اما امروز بسياري از آنها ديگر شباهتي به گذشته ندارند. از بوليوي تا آفريقاي جنوبي، تغييرات اقليمي، آلودگي و برداشت بي‌رويه منابع آبي، سيماي درياچه‌ها را به‌طور بنيادين دگرگون کرده است؛ برخي خشکيده و به کوير نمکي بدل شده‌اند، برخي ديگر از شدت بارش‌ها لبريز و برخي حتي سبزرنگ شده‌اند.

ديانا کوپانسکي، رئيس واحد اکوسيستم‌هاي آب شيرين و تالاب‌هاي برنامه محيط زيست سازمان ملل (UNEP) مي‌گويد: امروز شماري از شناخته‌شده‌ترين و مهم‌ترين درياچه‌هاي جهان تنها سايه‌اي از گذشته خود هستند، ما بايد اين روند زوال را متوقف کنيم؛ چراکه تداوم آن براي صدها ميليون انساني که بقاي‌شان به اين درياچه‌ها وابسته است فاجعه‌بار خواهد بود.

تغييرات اقليمي؛ چرخه آبي در حال فروپاشي

هيئت بين‌المللي کارشناسان اقليم تأکيد کرده است که تغييرات اقليمي، چرخه حساس هيدرولوژيکي جهان را برهم زده است. افزايش دما تبخير را شدت داده و الگوهاي بارش را جابه‌جا کرده است، در جايي چون کيپ‌تاون آفريقاي جنوبي، اين تغييرات نزديک بود 4.7 ميليون نفر را در آستانه بي‌آبي مطلق قرار دهد.

در ديگر نقاط، ترکيب دماي بالا و بارش‌هاي شديد موجب سرريز شدن درياچه‌ها مي‌شود؛ پديده‌اي که احتمال دارد در آينده گريبان «درياچه تورکانا» در کنيا را بگيرد و زندگي 15 ميليون نفر حاشيه‌نشين آن را تهديد کند. در مناطق کوهستاني نيز ذوب سريع يخچال‌ها خطر بروز سيلاب‌هاي ناگهاني موسوم به «گسيختگي درياچه‌هاي يخچالي» را افزايش داده است.

برداشت بي‌رويه؛ دشمن پنهان درياچه‌ها

اگرچه تغييرات اقليمي ويرانگر است، اما به‌گفته کوپانسکي، گاه خسارت‌هاي انساني از رهگذر برداشت بيش‌ازحد آب، مخرب‌تر است. انحراف مسير رودخانه‌ها براي تأمين آب شهرها، احداث سدهاي برق‌آبي يا آبياري کشاورزي از مهم‌ترين دلايل خشکيدن درياچه‌هاست.

«درياي آرال» در آسياي مرکزي نماد اين فاجعه است؛ درياچه‌اي که زماني چهارمين درياچه بزرگ جهان بود و پس از انحراف رودخانه‌هايش در دهه 1960 به بياباني خشک بدل شد، در بوليوي نيز «درياچه پوپو» که دومين درياچه بزرگ کشور بود، اکنون تنها يک کوير نمکي است.

طبق گزارش UNEP و UN-Water در سال 2024، در 364 حوضه آبريز جهان، درياچه‌ها و منابع آب سطحي در حال کوچک شدن يا نابودي کامل هستند؛ زيست‌بوم‌هايي که حدود 93 ميليون نفر اطرافشان زندگي مي‌کنند.

آلودگي؛ مرگ تدريجي درياچه‌ها

فاضلاب خام و پساب‌هاي کشاورزي سرشار از نيتروژن و فسفر، امروز تهديدي جدي براي حيات درياچه‌ها محسوب مي‌شوند، اين ترکيبات مي‌توانند سبب مرگ ماهي‌ها، شکوفايي جلبکي سمي و ايجاد «مناطق مرده» فاقد اکسيژن شوند.

نمونه بارز اين وضعيت را مي‌توان در «درياچه ويکتوريا» ـ بزرگ‌ترين درياچه آفريقا ـ ديد؛ جايي که تکثير نوعي باکتري، آب آن را سبز کرده است. پايش‌هاي UNEP روي 4 هزار درياچه بزرگ جهان نشان مي‌دهد که بيش از يک‌چهارم آنها کدرتر شده‌اندو حدود 15درصدشان افزايش مواد آلي را تجربه مي‌کنند؛ نشانه‌اي آشکار از ورود آلودگي ناشي از شهرها، مزارع و صنايع.

راهکارها؛ اميدي براي آينده

درياچه‌ها 90 درصد آب شيرين سطحي جهان را در خود جاي داده‌اند و معيشت حدود 60 ميليون نفر مستقيماً به آنها وابسته است، با اين حال کارشناسان معتقدند هنوز مي‌توان اين روند را معکوس کرد، سه اقدام اساسي پيشنهاد شده است:

مديريت يکپارچه منابع آب؛ برنامه‌ريزي جامع براي توزيع آب ميان کشاورزي، صنعت و ديگر بخش‌ها بدون آسيب به اکوسيستم‌ها.

رويکرد حوضه‌محور؛ مشارکت جوامع محلي، بوميان، بخش خصوصي و کشاورزان براي حل چالش‌هاي درياچه‌ها.

سرمايه‌گذاري در پايش و داده‌ها؛ رصد مداوم کيفيت و کمّيت آب براي پيشگيري از بحران‌هاي ناگهاني.

اين اقدامات بخشي کليدي از «چارچوب جهاني تنوع زيستي کونمينگ ـ مونترال» است که کشورها را ملزم مي‌کند تا سال 2030، دست‌کم 30 درصد از آب‌هاي داخلي از جمله درياچه‌ها را حفاظت و بازسازي کنند.

کوپانسکي تأکيد مي‌کند: خبر خوب اين است که ما دانش و فناوري لازم را براي تغيير اين وضعيت داريم، تنها چيزي که کم داريم، اراده‌اي جدي براي حفاظت از درياچه‌ها به‌عنوان منابعي بي‌بديل است.