برترين و پرفضيلت ترين اعمال ماه محرم

ماه محرم در منابع ديني، به‌ويژه در کتاب «مفاتيح الجنان» شيخ عباس قمي، آداب و اعمالي دارد که براي شب‌ها و روزهاي اين ماه بيان شده است. اين اعمال از شب و روز نخست محرم آغاز مي‌شود و تا روز دهم، يعني روز عاشورا، ادامه دارد و به‌طور کلي به دو دسته تقسيم مي‌شود:اعمال ويژه برخي شب‌ها و روزها، و اعمال واجب ماه محرم که براي تمامي روزهاي اين ماه ذکر شده است.

از امام رضا عليه‌السلام نيز روايت شده است که با فرارسيدن ماه محرم، پدرم هرگز خندان ديده نمي‌شد و اندوه و حزن بر او غالب بود. اين حالت تا روز دهم ادامه داشت و هنگامي که روز عاشورا فرا مي‌رسيد، آن روز را روز مصيبت، اندوه و گريه مي‌دانست و مي‌فرمود:امروز روزي است که حسين عليه‌السلام در آن به شهادت رسيده است. در ادامه اين مطلب اعمال شب هاي محرم از شب اول تا شب دهم را با منابع دقيق شيعي بررسي خواهيم کرد.

دعاي اول ماه محرم

يکي از اعمال مهم ، دعاي اول ماه است و به جهت اينکه اول اين ماه اول سال بوده و از طرف ديگر دعاهاي قبل از وقت نيز تاثير خاصي در برآورده شدن حاجات و رسيدن به امور مهم دارد، اين دعا تاثير زيادي در سلامتي و دوري از آفات ديني و دنيايي آن سال و بهبودي حال و بدست آوردن نيکيها دارد. و دعايي که براي اول ماه در اقبال روايت شده دعاي بسيار مفيدي براي مطالب مذکور است.

اعمال شب اول محرم

بعضي از نمازهايي را که در اين شب وارد شده به مقدار حال و توانايي خود خوانده - حداقل دو رکعت نمازي را که شامل حمد و يازده بار «قل هو الله احد» است، بعد از آن دعايي را که پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله و سلم بعد از اين نماز خوانده است و در کتاب اقبال نقل شده بخواند و فرداي آن روز را روزه بگيرد. در روايت آمده است:

کسي که چنين عملي را انجام دهد، مانند کسي است که بمدت يک سال کارهاي خوب انجام داده و تا سال آينده محفوظ خواهد بود.

نماز شب اول محرم

شب اوّل سيّد در اقبال براي اين شب چند نماز ذکر فرموده :

اوّل : صد رکعت در هر رکعت حمد و توحيد بخواند.

دوّم : دو رکعت در رکعت اوّل حمد و انعام و در دوّم حمد و يَّس.

سوّم : دو رکعت در هر رکعت حمد و يازده قُل هُوَاللّهُ اَحَدٌ در روايت است از حضرت رسول صَلَّي اللَّهِ عَلِيهِ وَاله که هر که در اين شب اين دو رکعت نماز را بجا آورد و صبحش را که اوّل سال است روزه بدارد مثل کسي است که تمام سال را مُداومت به خير کرده و در آن سال محفوظ باشد و اگر بميرد به بهشت برود.

و نيز سيّد براي هلال اين ماه دعاء مَبْسُوطي ذکر فرموده و اگر ممکن شود احيا بدارد اين شب را به دعا و نماز و خواندن قرآن روز اوّل.

بهترين اعمال اول ماه محرم

بدانکه اوّل محرم اوّل سال است و در آن دو عمل وارد است:

اوّل : روزه است و در روايت رَيّان بن شبيب از حضرت امام رضا عليه السلام مرويست که هر که در اين روز روزه بدارد و خدا را بخواند خداوند دعاي او را مستجاب کند چنانکه دعاي زکريّا را مستجاب نمود.

دوم : از حضرت امام رضا عليه السلام منقولست که حضرت رسول صَلَّي اللَّهِ عَلِيهِ وَ اله روز اوّل محرم دو رکعت نماز مي کرد و چون فارغ مي شد دستها را بلند مي کرد و اين دعا را سه دفعه مي خواند.

اَللّهُمَّ اَنْتَ الاِْلهُ الْقَديمُ وَهذِهِ سَنَةٌ

خدايا تويي معبود ازلي و اين سال

جَديدَةُ فَاَسْئَلُکَ فيهَاالْعِصْمَةَ مِنَالشَّيْطانِ وَالْقُوَّةَ عَلي هذِهِ النَّفْس

تازه است از تو خواهم در اين سال نگهداريم را از شيطان و نيروي بر اين نفس

الاْمّارَةِ بِالسّوَّءِ وَالاِْشْتِغالَ بِما يُقَرِّبُني اِلَيْکَ [ياکَريمُ] يا ذَاالْجَلال

که پيوسته به گناه فرمان مي دهد و سرگرمي بدانچه مرا به تو نزديک کند اي صاحب جلالت

وَالاِْکْرامِ يا عِمادَ مَنْ لا عِمادَ لَهُ يا ذَخيرَةَ مَنْ لا ذَخيرَةَ لَهُ يا حِرْزَ

و بزرگواري اي تکيه گاه کسي که تکيه گاهي ندارد اي ذخيره آنکس که ذخيره ندارد اي پناهگاه

مَنْ لا حِرْزَ لَهُ يا غِياثَ مَنْ لا غِياثَ لَهُ يا سَنَدَ مَنْ لا سَنَدَ لَهُ يا کَنْزَ

آنکس که پناهگاهي ندارد اي فريادرس آنکس که فريادرسي ندارد اي پشتيبان آنکس که پشتيباني ندارد اي گنج

مَنْ لا کَنْزَ لَهُ يا حَسَنَ الْبَلاَّءِ ي ا عَظيمَ الرَّج اَّءِ ي ا عِزَّ الضُّعَف آءِ ي ا مُنْقِذَ

آنکس که گنجي ندارد اي که آزمايشت نيکو است اي بزرگ مايه اميد اي عزت بخش ناتوانان اي نجات بخش

 الْغَرْقي يا مُنْجِيَ الْهَلْکي يا مُنْعِمُ يا مُجْمِلُ يا مُفْضِلُ يا مُحْسِنُ

غريقان اي خلاص کننده هالکان اي نعمت بخش اي زيباپرور اي فزون بخش اي نيکوده

اَنْتَ الَّذي سَجَدَ لَکَ سَوادُ اللَّيْلِ وَنُورُ النَّهارِ وَضَوْءُ الْقَمَرِ وَشُعاعُ

تويي که سجده کرد (و به کمال خضوع درآمد) برايت سياهي شب و روشني روز و تابش ماه و شعاع

الشَّمْسِ وَدَوِيُّ الْمآءِ وَحَفيفُ الشَّجَرِ يا اَللّهُ لا شَريکَ لَکَ اَللّهُمَّ

خورشيد و صداي ريزش آب و بهم خوردن درخت اي خدايي که شريک نداري خدايا

اجْعَلْنا خَيْراً مِمّا يَظُنُّونَ وَاغْفِرْ لَنا ما لا يَعْلَمُونَ وَلا تُؤ اخِذْنا بِما

قرارمان ده بهتر از آنچه مردم گمان کنند و بيامرز از ما آنچه را که نمي دانند و مگير ما را بدانچه

يَقُولُونَ حَسْبِيَ اللّهُ لا اِلهَ اِلاّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَکَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ

گويند بس است مرا خدا معبودي جز او نيست بر او توکل کنم و او است پروردگار عرش

الْعَظيمِ امَنّا بِهِ کُلُّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَما يَذَّکَّرُ اِلاّ اُولُوا الاْلْبابِ رَبَّنا

عظيم ايمان داريم به او و هرچه هست از نزد پروردگار ما است و اندرز نگيرند جز خردمندان پروردگارا

لاتُزِغْ قُلُوبَنا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنا وَهَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً اِنَّکَ اَنْتَ الْوَهّاب

منحرف مساز دلهاي ما را پس از آنکه هدايتمان کردي و ببخش به ما از پيش خود رحمتي که براستي تويي بخشايشگر

اعمال دهه اول محرم به نقل از شيخ طوسي

شيخ طوسي نقل کرده است که روزه گرفتن در دهه‌ي نخست ماه محرم مستحب است؛ امّا در روز عاشورا بهتر است انسان تا بعد از عصر از خوردن و آشاميدن خودداري کند و سپس مقدار اندکي تربت تناول نمايد. همچنين سيد روايت کرده است که روزه گرفتن در تمام اين ماه فضيلت دارد و روزه‌دار را از گناهان حفظ مي‌کند.

اعمال شب سوم محرم

شب و روز سوم ماه محرم زماني است که بنا بر روايت‌ها، حضرت يوسف عليه‌السلام از زندان رهايي يافت. گفته شده هرکس در اين روز روزه بگيرد، خداوند کارهاي دشوار او را آسان مي‌گرداند و اندوهش را برطرف مي‌کند. همچنين در روايتي از پيامبر اکرم صلي‌الله عليه و آله آمده است که دعاي او در اين روز به اجابت مي‌رسد.

اعمال شب هشتم محرم

يکي از اعمالي که براي روز هشتم ماه محرم توصيه شده، روزه گرفتن است. در برخي روايات آمده است که خداوند دعاي کسي را که در اين روز روزه مي‌گيرد، به اجابت نزديک مي‌کند. همچنين اين روز در ميان شيعيان به نام حضرت علي‌اکبر عليه‌السلام شناخته مي‌شود.

در روز هشتم محرم، تشنگي در ميان اهل‌بيت امام حسين عليه‌السلام و ياران آن حضرت شدت گرفته بود و فشار عطش به‌ويژه بر کودکان و نوجوانان کاروان بسيار سنگين بود. در هشتم محرم سال 61 هجري قمري، محاصره آب شديدتر شد و دسترسي کاروان امام حسين عليه‌السلام به آب به‌طور کامل محدود گرديد؛ تا جايي که کودکان و همراهان کاروان با تشنگي سختي روبه‌رو بودند و چشم‌انتظار قطره‌اي آب مانده بودند.

اعمال شب نهم محرم و روز تاسوعا

روز نهم روز تاسوعا است از حضرت صادق عليه السلام روايت است که فرمود تاسوعا روزي بود که امام حسين عليه السلام و اصحابش را در کربلا محاصره کردند و سپاه شام بر قتال آن حضرت اجتماع کردند و ابن مرجانه و عُمر سعد خوشحال شدند به سبب کثرت سپاه و بسياري لشکر که براي آنها جمع شده بود.

جناب امام حسين عليه السلام و اصحابش را ضعيف شمردند و يقين کردند که ياوري از براي آن حضرت نخواهد آمد و اهل عراق او را مَدَد نخواهند نمود پس فرمود پدرم فداي آن ضعيف غريب.

مستحب است تمام ماه را روزه بگيرد. و در مورد روزه روز تاسوعا و عاشورا روايت مخصوص داريم اما احتياط اين است که روز عاشورا را روزه نگيرد ولي از خوردن و آشاميدن تا عصر خودداري نمايد و آنگاه چيزي بخورد يا بياشامد.

به جهت اين که امام حسين عليه السلام و ياران حضرت در عصر از غصه هاي اين دنياي پست رهايي يافتند و در هنگام عصر سعادتمند شده و به مطلوب خود که عبارت بود از ديدار خداوند بزرگ، رسيدند. و شايد به همين جهت است که دوستان عزادار آن حضرت عليه السلام در عصر اين روز غم و غصه آنها کاهش پيدا کرده و از بين مي رود.

بررسي برخي اعمال نقل‌شده براي شب و روز عاشورا

درباره برخي اعمالي که براي شب و روز عاشورا نقل شده ـ مانند بعضي نمازها و دعاها، غير از زيارت‌ها و نمازهاي شناخته‌شده آن ـ اشکال‌هايي مطرح شده است. گفته شده ممکن است برخي از اين اعمال بعدها ساخته و پرداخته مخالفان شيعه بوده باشد؛ از جمله مواردي مانند توصيه به سرمه کشيدن و امثال آن.

حتي اگر در برخي منابع روايتي نيز درباره اين امور نقل شده باشد، باز هم برپايي مراسم عزاداري براي امام حسين عليه‌السلام، فرستادن صلوات بر آن حضرت و يارانش، و نيز لعن بر قاتلان آنان برتر و شايسته‌تر دانسته شده است؛ چرا که در روايات، بر اين اعمال تأکيد بيشتري شده است.