بحران آبي در انتظار ايرانيان

به گزارش «شيعه نيوز»، کم بارشي در محدوده تهران و وضعيت رودخانه و سد کرج به عنوان يکي از مهم‌ترين منابع تامين‌کننده آب تهران و کرج براي ماه‌هاي بعد مورد پرسش است. طي بارش‌هاي اخير ذخاير برفي حوضه‌هاي آبريز سد‌هاي طالقان و کرج افزايش داشته و به حجم آب ذخيره شده در سد‌هاي کرج و طالقان تا حدودي افزوده شده است. از حجم 180 ميليون مترمکعبي سد کرج حدود 38 ميليون مترمکعب آب ذخيره شده که در مقايسه با سال گذشته حدود 17 درصد منفي است. حجم 429 ميليون مترمکعبي سد طالقان هم حدود 170 ميليون مترمکعب پرشده که نسبت به سال گذشته پنج درصد افزايش داشته است.

آخرين وضعيت ذخاير آب سد‌ها نشان مي‌دهد که به‌رغم بارش‌هاي اخير و افزايش ورودي‌هايي که اتفاق افتاده براي سال آتي و ماه‌هاي پيک مصرف آب شرب بايد براي ساماندهي وضع آب در تهران در تابستان 1403 تدبير کنيم. سطح آب در مخازن ايران به دليل افزايش توليد برق آبي در بحبوحه کمبود‌هاي ناشي از دما‌هاي بالا، خشکسالي و سوءمديريت، کاهش شديدي داشته است.

26 آذر 1402 گزارش شد که حجم آب موجود در مخازن نيروگاه‌هاي برق آبي ايران 40 درصد ظرفيت دارد و اين حجم نتيجه کاهش يک ميليارد مترمکعبي ذخاير سالانه آب است. از 2600 مگاوات انرژي خورشيدي و بادي که در ابتداي سال وعده داده شده بود، تاکنون درصدي ناچيز محقق شده است. در مجموع، در حالي که دولت اعلام کرده بود در سال جاري 6000 مگاوات بيشتر توليد خواهد شد، اما تنها 15 درصد از اين هدف محقق شده و اکثر تاسيسات جديد توليد بر پايه نيروگاه‌هاي کم بازدهي است که از گاز و مازوت استفاده مي‌کنند.

در حالي که ايران يکي از آسيب‌پذيرترين کشور‌هاي خاورميانه در برابر تغييرات اقليمي است، مديريت ناپايدار منابع کم آبي بر کمبود‌ها افزوده است. کارشناسان آب مي‌گويند آب‌هاي زيرزميني و تالاب‌هاي ايران به‌طور جبران‌ناپذيري کاهش مي‌يابد. به دليل تغييرات اقليمي، ايران دماي بيشتر و دوره‌هاي خشک طولاني‌تر و همچنين خطر بيشتر سيلاب‌هاي مخرب را تجربه خواهد کرد.

کمبود آب با تغييرات اقليمي تشديد شده است و ايران در ميان آسيب‌پذيرترين آن‌ها قرار دارد. ايران با عدم تعادل خطرناکي که تقاضاي آب بيشتر از عرضه طبيعي موجود است، روبه‌رو است. کاهش بي‌وقفه منابع آب تجديدناپذير سلسله‌اي از چالش‌هاي محيط زيستي و اجتماعي- اقتصادي را در سراسر کشور به وجود آورده است. گزارش توسعه جهاني آب سال 2024 سازمان ملل متحد با عنوان «آب براي رفاه و صلح»، ايران را با استفاده از بيش از 80 درصد از منابع آب شيرين تجديدپذير سالانه خود به عنوان يکي از کشور‌هايي که «تنش آبي بسيار بالا» را تجربه مي‌کنند، معرفي کرده است.

سرانه منابع آب شيرين داخلي تجديدپذير ايران (جريان‌هاي داخلي رودخانه‌ها و آب‌هاي زيرزميني ناشي از بارندگي) براي دهه‌ها رو به کاهش بوده است. افزايش جمعيت در ايران به کاهش منابع آب تجديدپذير و تشديد بيشتر کمبود آب کمک کرده است. آب‌هاي سطحي کشور در رودخانه‌ها، درياچه‌ها، تالاب‌ها و مخازن با سرعتي زياد در حال کاهش است. پروژه اسناد جهاني آب و هوا (WAA) گزارش داده است که بخش قابل توجهي از ايران در 36 ماه منتهي به خرداد 1402 شرايط خشکسالي شديد و استثنايي کشاورزي را تحمل کرده و اين خشکسالي تاکنون ادامه داشته است.

کاهش گسترده مساحت تالاب‌هاي کشور عمدتا با گسترش زمين‌هاي زراعي و شهري مرتبط است. مديريت ضعيف منابع آب کشور يک مشکل ديرينه است. اصلاحات ارضي که در دهه‌هاي چهل و پنجاه شمسي انجام شد شامل توسعه بخش صنعتي در يا نزديک مناطق اصلي شهري و ساخت تاسيسات عظيمي بود که عمدتا تنگنا‌هاي هيدرولوژيکي را ناديده مي‌گرفت. بخش عمده‌اي از آب قابل دسترس ايران به تلاش‌هاي توسعه ناپايدار کشاورزي، اغلب بدون توجه به محدوديت‌هاي طبيعي، اختصاص يافته است.

کشاورزي آبي بزرگ‌ترين مصرف‌کننده آب در ايران است که 92 درصد مصرف را به خود اختصاص مي‌دهد، با اين حال بهره‌وري آب به‌طور نگران‌کننده‌اي پايين است و بهره‌وري آب کشاورزي در بين پايين‌ترين رتبه‌ها در منطقه قرار دارد.

بهره‌برداري بيش از حد از آب‌هاي زيرزميني و سطحي، ناشي از برنامه‌ريزي ناقص سد‌ها و ساخت و ساز‌هاي هيدروليکي و همچنين طرح‌هاي انتقال آب، جريان‌هاي طبيعي آب را مختل کرده است.

اين اختلال منجر به خشک شدن آب‌هاي محلي، کاهش ذخاير آب زيرزميني و حتي فرونشست زمين شده است. استحصال بي‌رويه آب و تکنيک‌هاي کشاورزي پرمصرف آب به خطر افتاده است.