بازگشايي رسمي مرز زميني ترکيه - ارمنستان و عبور دالان ناتو از مرز ايران

پس از استقلال ارمنستان در 1991، دولت ترکيه نيز ارمنستان را به رسميت شناخت، همانطور که جمهوري آذربايجان را هم به رسميت شناخت. اما ارمنستان به علت سابقة تاريخي مربوط به جنگ اول جهاني که آن را نسل‌کشي ارامنه توسط ترک‌هاي عثماني مي‌نامد، روي خوشي به روابط با ترکيه نشان نداد. ارمنستان براي ثبت رسمي «نسل‌کشي ارامنه طي سال‌هاي 1915- 1918 توسط دولت عثماني» در مجامع بين‌المللي و نيز توسط کشورها تلاش مي‌کرد و اين موضوع براي ترکيه ناراحت کننده بود. به همين علت روابط رسمي سياسي بين دو کشور تحقق نيافته بود.

مسئلة نسل‌کشي نه تنها در روابط ترکيه با ارمنستان، بلکه در روابط با ديگر کشورها نيز تاثيرگذار بوده است.

دويچه‌وله آلمان نوشت:«آتاترک، بنيانگذار جمهوري ترکيه، در سال 1920 از قتل عام ارامنه به عنوان “عمل شرم‌آور گذشته“ ياد کرد. اما پس از آن ديگر دولت‌هاي ترکيه هيچ‌گاه از قتل عام و نسل‌کشي حرف نزدند...اصلاح‌طلبان ترکيه اين رخداد تاريخي را انکار نکرده‌اند و حتي در کنفرانسي بين‌المللي در ترکيه آن را به موضوع بحث تبديل کردند. اما دولت ترکيه هنگامي که مجلس ملي فرانسه در سال 2001 قطعنامه‌اي تصويب کرد که طبق آن انکار قتل عام مجازات‌پذير است، واکنش نشان داد و روابط اقتصادي خود را با فرانسه تعليق کرد.

 کميته سياست خارجي مجلس نمايندگان امريکا در سال 2007 در قطعنامه‌اي از قتل عام ارامنه سخن گفت، ترکيه سفير خود را از واشنگتن فراخواند.»

اورهان پاموک نويسندة مشهور ترک نيز به دليل بيان «کشته شدن يک ميليون ارمني در ترکيه» در استانبول محاکمه و در نهايت به پرداخت چهارهزار دلار محکوم شد.

 ترکيه، منکر کشته شدن صدها هزار تن از ارامنه در جنگ جهاني نيست اما عامل مرگ آنها را جنگ و مهاجرت و قحطي مي‌داند.

در هر حال، امروز شرايط تغيير کرده است و روابط ارمنستان با ترکيه در حال گسترش است. و البته چنان که گذشت، از ابتداي استقلال ارمنستان، روابط ايروان و آنکارا همواره برقرار بوده اما در سايه‌ طرح نسل‌کشي ارامنه از سوي ايروان با محدوديت‌هايي روبرو بوده است. ترکيه همواره مايل به گسترش روابط با ارمنستان بوده است.

عبدالله گل، رئيس جمهور وقت ترکيه در سال 1387 براي بهبود روابط با ارمنستان به ايروان سفر کرد. گل در اين سفر مسابقة فوتبال تيم‌هاي ارمنستان و ترکيه را تماشا کرد و با سرژ سرکيسيان رئيس جمهور وقت ارمنستان نيز به ديدار و گفت‌وگو پرداخت.

سفر گل به ارمنستان، خشم پانترک‌هاي جمهوري آذربايجان را برانگيخت. پانترک‌ها و مقامات باکو، هر ديداري ميان مقامات ايران و ارمنستان را به عنوان سوژه‌اي تبليغاتي عليه ايران استفاده مي‌کردند. اما با سفر گل به ارمنستان، اين سوژه کارايي خود را تا حد معيني از دست داد.

در شرايط امروز و در پيوند با مسير «دالان توراني ناتو» مقامات ترک و ارمني براي گسترش روابط دوجانبه تلاش بيشتري دارند.

بازگشايي رسمي مرز ارمنستان- ترکيه مي‌تواند زمينه‌ساز احياي مسيرهاي ارتباطي و ريلي و اتصال آن‌ها به کريدور آمريکايي ترامپ (دالان ناتو/ مسير اسرائيل- سوريه- ترکيه-باکو) باشد. اگر چه ممکن است به عنوان نماد و نشانه‌اي از پيوندهاي جديد ترک- ارمني و عبور از چالش‌هاي تاريخي نيز تلقي شود.

«کريدور توراني ناتو» که باکو آن را دالان زنگزور، و آمريکا آن را «مسير ترامپ!» مي‌خواند، قرار است به موازات مرز ايران ساخته شود و گفته مي‌شود عرض آن چند کيلومتر و شامل مسير زميني، ريلي و مسير مخابراتي خواهدبود!

اين کريدور يا دالان مي‌تواند تبعات سياسي، امنيتي، اقتصادي و تغييرات ژئوپلتيک و محيط زيستي براي ايران تا هميشه داشته باشد.

زمان تاثيرگذاري ايران و هر اقدامي دربارة کريدور؛ تغيير مسير يا مخالفت جدّي با ساخت آن يا امتيازگيري و... محدود است. اگر زمان از دست برود، ايران تا هميشه مجبور به تحمل تبعات آن خواهدبود، بي‌آنکه چيزي به دست آورده باشد.

بازگشايي مرز زميني ترکيه و ارمنستان، پيامي از سوي ترکيه به دولت باکو تلقي مي‌شود. اينگونه که ترکيه در سياست قفقازي خود، وارد مرحله‌اي نو از روابط با ارمنستان شده است، اگر چه جمهوري آذربايجان بيش از بيست ميليارد دلار در ترکيه سرمايه‌گذاري کرده باشد!

بازگشايي رسمي مرز ارمنستان با ترکيه در پيوند با روابط اقتصادي ايران- ارمنستان نيز قابل توجه و بررسي است.

* مصطفي محمدي