بازي راهبردي چين با «کريدور ترامپ» در قفقاز جنوبي؛ ايران رقيب جديد پيدا کرد!

علاقه چين به منطقه قفقاز جنوبي احتمالاً با امضاي «جاده ترامپ براي صلح و شکوفايي» (TRIPP) بين ارمنستان و آذربايجان در 8 آگوست 2025 در واشنگتن، دي‌سي، بيشتر خواهد شد.

به گزارش سرويس بين الملل تابناک، پايگاه پژوهشي ناظر (رصدخانه) در تحليلي به بررسي منافع چين در قفقاز جنوبي پرداخته که در ادامه آمده است.

روابط چين با قفقاز جنوبي وارد مرحله‌اي جديد شده است که با مشارکت اقتصادي بيشتر، گسترش تجارت و ارتقاي پايدار شراکت‌هاي سياسي با سه کشور منطقه ارمنستان، آذربايجان و گرجستان شناخته مي‌شود.

اين منطقه که زماني در استراتژي اوراسيا يا ابتکار کمربند و جاده (BRI) پکن حاشيه‌اي بود، اکنون در ميان تغييرات اتصال قاره و رقابت شديد قدرت‌هاي بزرگ اهميت بيشتري پيدا کرده است.

در مرکز اين تغيير، اهميت روزافزون «کريدور مياني» است- يک مسير تجاري فرااوراسيايي که از درياي سياه تا آسياي مرکزي امتداد دارد- که در ميان جنگ‌ها و بي‌ثباتي عمومي در اوکراين و خاورميانه شتاب گرفته است.

وقتي پکن بيش از يک دهه پيش BRI را معرفي کرد، قفقاز جنوبي تقريباً نقشي در برنامه‌هاي آن نداشت. در آن زمان، مسير روسيه- با پشتيباني از زيرساخت‌هاي دوران شوروي و ثبات سياسي- راهي ساده‌تر براي چين به سمت اتحاديه اروپا فراهم مي‌کرد.

سرنوشت کريدور مياني به‌طور چشمگيري تغيير کرد وقتي جنگ اوکراين در فوريه 2022 آغاز شد و حمل‌ونقل بين‌المللي از طريق روسيه به دليل محيط امنيتي ناپايدار و همچنين تحريم‌هاي کشور‌هاي غربي عليه روسيه دچار اختلال شد.

اين وضعيت پکن را وادار کرد تا وابستگي خود به مسير حمل‌ونقل شمالي را بازنگري کند و به جاي آن تعامل خود با قفقاز جنوبي را افزايش دهد، منطقه‌اي که به لحاظ جغرافيايي کوتاه‌ترين پل زميني بين چين و اتحاديه اروپا را تشکيل مي‌دهد.

تمرکز چين بر کريدور مياني با اين واقعيت تقويت مي‌شود که در آگوست 2025، در جريان ديدار روساي راه‌آهن گرجستان، آذربايجان و قزاقستان، توافق شد تا شرکت China Railway Container Transport Corp. Ltd. (CRCT) در شرکت کريدور مياني که در 2023 تأسيس شده بود، وارد شود.

نکته مهم‌تر اين است که اين مسير از طريق قفقاز جنوبي هم قلب سرزمين روسيه و هم خاورميانه همواره ناپايدار را دور مي‌زند. زيرساخت‌هاي موجود در منطقه بدون شک اين انتقال را تسهيل کرده است.

راه‌آهن باکو- تفليس- قارص همراه با بزرگراه‌ها و امکانات مدرن بنادر درياي خزر و درياي سياه پايه‌اي براي مسير‌هاي تجاري جايگزين ايجاد کرده است. جنگ روسيه و اوکراين فرصت را براي گرجستان و آذربايجان فراهم کرد تا خود را به‌عنوان شرکاي ضروري معرفي کنند، روابط خود با آسياي مرکزي را تقويت کنند و در‌هاي خود را به روي همکاري گسترده‌تر با چين باز کنند.

علاقه چين به منطقه احتمالاً با امضاي «جاده ترامپ براي صلح و شکوفايي» (TRIPP) بين ارمنستان و آذربايجان در 8 آگوست 2025 در واشنگتن، دي‌سي، بيشتر خواهد شد.

اين مسير قرار است جمهوري آذربايجان اصلي را از طريق جنوبي‌ترين منطقه ارمنستان، سيونيک، به خاک جداشده نخجوان متصل کند و پتانسيل تغيير امنيت و اتصال در قفقاز جنوبي و فراتر از آن را دارد.

پکن هنوز به‌طور علني از TRIPP حمايت نکرده است، اما مسير جديد در حال ظهور به چين اجازه مي‌دهد تا روابط خود با قفقاز جنوبي و ترکيه را نيز متنوع کند.

ارمنستان که در حاشيه روابط چين قرار دارد، ممکن است به‌عنوان بازيگري ديگر در منطقه ظهور کند که چين با آن توافق شراکت استراتژيک برقرار خواهد کرد. اين گام ادامه اقدامات پکن براي ارتقاي روابط با کشور‌هاي قفقاز جنوبي است.

در سال 2023، چين با گرجستان توافق شراکت استراتژيک امضا کرد و در سال 2024 سند مشابهي با جمهوري آذربايجان به امضا رسيد. در آوريل 2025، روابط با باکو به سطح شراکت جامع ارتقا يافت.

اين توافق‌ها بسيار عملي‌گرايانه هستند: چين از دستورالعمل‌هاي ايدئولوژيک اجتناب مي‌کند و تمرکز خود را بر احترام متقابل به حاکميت و منافع اقتصادي ملموس قرار مي‌دهد. محتواي اين اسناد نشان مي‌دهد که کريدور مياني همواره به‌عنوان محور همکاري مطرح است.

چين از دستورالعمل‌هاي ايدئولوژيک اجتناب مي‌کند و تمرکز خود را بر احترام متقابل به حاکميت و منافع اقتصادي ملموس قرار مي‌دهد.

چشم‌انداز استراتژيک گسترده‌تر

براي پکن، تعامل بيشتر با قفقاز جنوبي جنبه‌اي استراتژيک نيز دارد. با گسترش حضور خود در منطقه، چين نقطه‌اي از ديد بر درياي سياه به دست مي‌آورد؛ صحنه‌اي از رقابت بين روسيه و غرب و پيوندي حياتي در تأمين جهاني غذا و انرژي.

قفقاز جنوبي همچنين با ديدگاه چين از امتداد طبيعي آسياي مرکزي هم‌راستا است، جايي که پکن از طريق سرمايه‌گذاري در راه‌آهن، بنادر و زيرساخت‌هاي ديگر فعاليت بيشتري داشته است.

به‌عنوان مثال، ساخت راه‌آهن چين- قرقيزستان- ازبکستان با پروژه‌هاي سواحل غربي خزر و درياي سياه، از جمله علاقه به بندر عميق آناکليا در گرجستان، همسو است و يک مسير تجاري و زيرساختي يکپارچه ايجاد مي‌کند.

تلاش چين براي افزايش نفوذ خود در قفقاز جنوبي همچنين بخشي از محور غربي پکن است تلاشي براي کاهش وابستگي به تجارت دريايي که روزبه‌روز ناپايدارتر مي‌شود.

تهديد‌هاي امنيتي گاه‌به‌گاه از سوي حوثي‌ها در يمن و عدم قطعيت‌هاي جنگ اوکراين، قفقاز جنوبي را به جغرافيايي جذاب تبديل کرده است.

علاوه بر اين، رقابت رو به تشديد بين ايالات متحده و چين، پکن را وادار مي‌کند تا مسير‌هاي تجاري جديدي بيابد که نفوذ آمريکايي در آن کمتر باشد و چالش تنگه مالاکا همچنان براي سياستگذاران چيني باقي است.

افزايش تعامل چين با قفقاز جنوبي در زماني رخ مي‌دهد که عدم قطعيت‌هاي متعددي درباره نفوذ بلندمدت غرب يا روسيه در منطقه وجود دارد. نه مسکو و نه اتحاديه اروپا و نه آمريکا نمي‌توانند به‌طور انحصاري منطقه را تحت سلطه خود قرار دهند.

روسيه درگير اوکراين است، در حالي که آمريکا بيشتر به خاورميانه علاقه‌مند است و در کل در تلاش براي بازتنظيم سياست خارجي خود به سمت منطقه هند-اقيانوس آرام است.

اتحاديه اروپا نيز تاکنون نتوانسته چشم‌اندازي منطقه‌اي براي چگونگي تعامل خود با منطقه ارائه دهد. علاوه بر اين، کشور‌هاي قفقاز جنوبي به‌طور فعال در تلاشند سياست خارجي خود را متنوع کنند.

مفهوم چندجانبه‌گرايي يا کاهش وابستگي به هر قدرت بزرگ، در نحوه مديريت روابط خارجي ارمنستان، آذربايجان و گرجستان به‌طور فزاينده‌اي مشهود است. تعامل رو به رشد آنها با چين بايد از اين منظر ديده شود.

قفقاز جنوبي اکنون نه تنها يک مرکز ترانزيت، بلکه فرصت استراتژيک براي چين به منظور تعميق حضور خود در يکي از پرچالش‌ترين مناطق اوراسيا محسوب مي‌شود.

علاقه چين به منطقه محدود به ترانزيت و چندجانبه‌گرايي کشور‌هاي محلي نيست. گسترش انرژي سبز و خودرو‌هاي برقي (EV) نيز به‌طور فزاينده‌اي در ديد پکن قرار دارد.

جمهوري آذربايجان به واردکننده عمده خودرو‌هاي هيبريدي و برقي چيني تبديل شده است و تنها در سال 2024 نزديک به 15،500 دستگاه وارد کرده است که جهش چشمگيري نسبت به سال قبل (2023) محسوب مي‌شود.

حتي در گرجستان نيز خودرو‌هاي چيني به‌تدريج در حال تسلط هستند. در نيمه نخست 2025، 3،616 خودرو برقي وارد کشور شد که افزايش تقريباً 88 درصدي نسبت به 1،922 دستگاه سال 2024 را نشان مي‌دهد.

چين اکنون پس از آمريکا، دومين تأمين‌کننده بزرگ خودرو‌هاي برقي گرجستان است. علاوه بر اين، موقعيت استراتژيک گرجستان در درياي سياه، اين کشور را براي صادرات مجدد خودرو‌هاي چيني به اتحاديه اروپا به‌ويژه مناسب مي‌سازد. حتي گفت‌و‌گو‌هايي درباره امکان توليد خودرو‌هاي چيني در کوتائيسي، شهري در غرب گرجستان، مطرح شده است، هرچند هنوز تعهد قطعي وجود ندارد.

نتيجه‌گيري

رويکرد پکن نسبت به قفقاز جنوبي بر ايده توسعه يک کريدور پيوسته از غربي‌ترين استان چين- شين‌جيانگ- از طريق آسياي مرکزي تا درياي سياه بنا شده است.

قفقاز جنوبي اکنون نه تنها يک مرکز ترانزيت، بلکه فرصتي استراتژيک براي چين به منظور تعميق حضور خود در يکي از پرچالش‌ترين مناطق اوراسيا- منطقه گسترده‌تر درياي سياه که در آن منافع روسيه، ترکيه و غرب بر سر تجارت و امنيت برخورد مي‌کند نمايش
مي‌دهد.

آينده موقعيت چين در منطقه تا حد زيادي به نتيجه جنگ اوکراين بستگي دارد. اگر روسيه پيروز شود، کريدور شمالي اوراسيا احتمالاً جذابيت خود را بازمي‌يابد و کريدور مياني را تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد، که مي‌تواند منجر به کاهش علاقه چين به قفقاز جنوبي شود.

با اين حال، پيامد‌هاي بلندمدت تعامل فعال پکن با تفليس، باکو و ايروان هم‌اکنون روشن است در قفقاز جنوبي چندقطبي، چين به‌عنوان بازيگر جديدي ظهور کرده است که ديگران، از جمله بازيگران سنتي‌تر (روسيه، آمريکا و ايران)، بايد با آن رقابت کنند.