انقلاب اسلامی ایران در آینه روایات (72)

عراق(2)

کشور عراق به لحاظ ويژگي­‌هاي خاصي نظير حاکميت اقليت سني بر اکثريت شيعه و در حاشيه نگاه داشتن شيعيان و وجود کردهاي فيلي ايراني تبار که از قرابت­‌هاي جغرافيايي، مذهبي، نژادي و زباني با ايرانيان برخوردار بودند، در زمره نظام­‌هايي بود که نخستين بازتاب­‌هاي انقلاب اسلامي در آن بروز
يافت.

بايد ديد که انقلاب اسلامي ايران چه تأثيري بر کردهاي شيعه عراق داشته و در صورت تأثير، اين تأثيرگذاري از چه مسيرهايي صورت گرفته و ابعاد و موضوعات مهم اين تأثيرگذاري چه بوده­‌اند و در نهايت اقدامات حکومت عراق براي ايجاد موانع تأثيرگذاري انقالب اسلامي در عراق چه پيامدهايي براي کردهاي فيلي در پي داشته است(مرادي مقدم و بصيرت منش، 1398: 2).

کرد فيلي

پس از دوره صفويه به­‌واسطه حکمراني واليان فيلي بر لرستان و ايلام، به ايالت و عشاير آن مناطق فيلي مي­‌گفتند که از نظر لهجه به سه دسته لر، لک و کرد تقسيم مي­‌شوند. لرها و لک­‌ها در لرستان و کردهاي فيلي در ايلام و مناطق شرقي عراق سکونت دارند. بخشي از کردهاي فيلي ساکن در شرق عراق پس از تحديد حدود مرزهاي ايران و عثماني در دوره صفويه، در آن سوي مرزهاي ايران قرار گرفتند و بخشي ديگر از تبار ايلات و عشاير استان ايلام و کرمانشاه مي­‌باشند که در دوره قاجار و پهلوي به عراق مهاجرت کرده­‌اند.(مرادي مقدم، 1385 :71). اکثريت جمعيّت کردهاي فيلي در بغداد و استان­‌هاي مرزي ديالي، واسط و ميسان ساکن هستند.

رساله آمار مالي و نظامي ايران« در سال 1128 ق، طايفه فيلي را از ايرانيان قديم و به عنوان اولين فرقه ايراني الاصل که به هيچ طايفه ديگري مخلوط نشده­‌اند، معرفي مي­‌کند. اين رساله در مورد جغرافياي زيست آن­‌ها آورده است که از خرم­‌آباد تا سه منزلي بغداد و از آن سمت تا حويزه، ايلات آن­‌ها در کوه و صحرا ييلاق و قشلاق مي­‌کردند(مستوفي، 1353 :406 و 407).

در دوره قاجار و پهلوي، درصد قابل توجهي از اتباع ايراني مقيم بين­‌النهرين را اکراد فيلي که از ساکنان منطقه پشتکوه بودند، تشکيل مي­‌دادند(کوهستاني­‌نژاد، 1383 :30)؛ همچنين حاج محمود باباخانيان وکيل کردهاي فيلي در سال 1344 معتقد بود که آن­‌ها هشتاد درصد اتباع ايراني مقيم عراق را تشکيل مي­‌دادند (استادوخ: 35-6/2-240-1245). آمار دقيقي از تعداد کردهاي فيلي ساکن عراق در دست نيست. برخي منابع، تعداد آن­‌ها را در حدود يک ميليون نفر ذکر کرده­‌اند(جعفريان، 1386 :26؛ الوردي139: 644).

رسول جعفريان، کردهاي فيلي را »شاخه­‌هايي از عشاير کرد ايلام و کرمانشاه معرفي مي­‌کند(جعفريان، 1386 : 27). عنوان کرد فيلي در ابتدا به مهاجرين پشتکوهي در عراق اطلاق مي­‌شد، ولي بتدريج همه کردهاي شيعه عراق چه آن­‌هايي که از ساکنان مناطق شرقي عراق و چه آن­‌هايي که از ايالت شيعه کرمانشاه بودند به عنوان کرد فيلي شناخته شدند. به عبارتي، هم اينک در عراق همه کردهاي شيعه را کرد فيلي مي­‌گويند، به گونه­‌اي که عنوان فيلي و کرد شيعه در عراق، وحدت مفهومي يافته و اين دو واژه به جاي هم استعمال مي­‌شوند.

کردهاي فيلي ساکن عراق از نظر تابعيّت به دو دسته تقسيم مي­‌شدند؛ يا به تابعيت کشور عراق درآمده يا همچنان بر تابعيت ايراني خود باقي مانده بودند(استادوخ35-6/2-240-1245). از اين جهت، علي طاهر الحمود کردهاي فيلي را به عنوان يک اقليت دو رگه معرفي مي­‌کند و تأکيد دارد عبارت کرد فيلي، عموماً براي کردهاي فيلي شيعه به کار برده مي­‌شود که ايراني الاصل هستند و همچنين به تبعيه نيز شناخته مي­شوند(الحمود، 1397 :174)

به طور کلي حزب بعث، کردهاي فيلي شيعه را نه تنها ايراني­‌تبار، بلکه آن­‌ها را بخشي از قوم فارس مي­‌دانست؛ از اين رو اولين قومي بودند که در عراق از سوي حزب بعث به حاشيه رانده شدند. در اين راستا حسن العلوي از مسئولان مهم مطبوعاتي و فرهنگي رژيم بعث به صراحت مي­گويد که کردهاي شيعه، ايراني به حساب مي­‌آيند. همچنين سليم طاها تکريتي استاد چپ­‌گراي عراق معتقد بود فيليه، اساساً از نژاد فارس هستند(العلوي، 1390 :94)

نگاه حزب بعث به کردهاي فيلي کاملاً متأثر از نگاه ناسيوناليست­‌هاي عرب به ايرانيان بود که آن‌­ها را مجوس، اجنبي، دشمن عرب و ماندن آن­‌ها را در عراق، خطري براي ناسيوناليسم عربي مي­‌دانستند.

با اين ذهنيت­‌ها و پيش­‌داوري­‌ها، پيروزي انقلاب اسلامي و به دنبال آن جنگ ايران و عراق موجب شد که کردهاي فيلي بيش از پيش متأثر از روابط ايران و عراق شوند.

منابع:

مرادي مقدم، مراد و بصيرت منش، حميد(1398) تأثير انقلاب اسلامي ايران بر کردهاي فيلي شيعه عراق، پژوهش‌نامه انقلاب اسلامي، فصلنامه علمي- پژوهشي، سال نهم: شماره 31 ، تابستان 13، ص1-19

مرادي مقدم، مراد(1385) تاريخ سياسي و اجتماعي پشتکوه در دوران واليان فيلي، فصلنامه مطالعات ملي بهار شماره 25

مستوفي محمد حسين(1353) آمار مالي و نظامي ايران در 1128 يا تفصيل عساكر فيروزي مآثر شاه سلطان حسين صفوي، به كوشش محمد تقي دانش پژوه، فرهنگ ايران ،جلد 20

کوهستاني نژاد، مسعود(1383) روابط ايران و عراق در نيمه نخست سده بيستم(از ابتدا تا شناسايي عراق توسط ايران 1307 ش / 1929)، فصلنامه تاريخ روابط خارجي، شماره 19

Office of documents and history of diplomacy in Ministry of foreign affairs (ASTADOKH). Document No. 1245-24-2/6-35

جعفريان، رسول(1386) تشيع در عراق، مرجعيت و ايران، تهران: موسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران

الوردي، علي(1391) تاريخ عراق: ديدگاه‌هاي اجتماعي از تاريخ عراق معاصر، شرکت چاپ و نشر بين­‌الملل

الحمود، علي طاهر(1397) اخگر گداخته حکومت: تجربه دولت سازي شيعيان در عراق پساصدام، مترجم سيد حسين مرکبي، نشر آرما

علوي، حسن(1376) شيعه و حکومت در عراق، مترجم: محمدنبي ابراهيمي، تهران، نشر شرکت انتشارات سوره مهر