افت 30 درصدي مصرف لبنيات در 1404

قيمت‌گذاري محصولات لبني به‌صورت سليقه‌اي و ناهماهنگ از سوي کارخانه‌ها انجام مي‌شود و هر واحد توليدي با استناد به هزينه‌هاي خود، نرخ‌هاي متفاوتي را به بازار عرضه مي‌کند. اين وضعيت باعث شده مصرف‌کننده نهايي با قيمت‌هايي متغير، غيرشفاف و بعضاً غيرقابل توجيه روبه‌رو شود، بدون آنکه مرجع مشخصي براي پاسخگويي وجود داشته باشد.

بر اساس اظهارات فعالان صنفي و گزارش‌هاي رسمي، سرانه مصرف لبنيات در کشور کاهش محسوسي داشته است. انجمن صنايع لبني اعلام کرده که مصرف برخي اقلام مانند شير و ماست نسبت به سال‌هاي قبل بين 20 تا 30 درصد افت داشته است. کارشناسان تغذيه هشدار مي‌دهند تداوم اين روند مي‌تواند تبعات جبران‌ناپذيري براي سلامت عمومي، به‌ويژه کودکان و سالمندان، به همراه داشته باشد. با اين حال، افزايش قيمت‌ها نه به افزايش کيفيت انجاميده و نه باعث رونق توليد شده است.

تناقض ميان اظهارات مسئولان و واقعيت بازار

برخي مسئولان حوزه صنعت و کشاورزي، افزايش قيمت لبنيات را ناشي از بالا رفتن هزينه نهاده‌هاي دامي، انرژي و دستمزد عنوان مي‌کنند و معتقدند قيمت‌ها متناسب با هزينه‌هاي توليد اصلاح شده است. در مقابل، متوليان بخش نظارت بر بازار اذعان دارند که ابزار اجرايي کافي براي کنترل قيمت‌ها پس از آزادسازي در اختيار ندارند. اين تناقض در اظهارات، عملاً فضاي بلاتکليفي را در بازار تشديد کرده و مسئوليت‌پذيري را کمرنگ کرده است.

بازار لبنيات، رها و مصرف‌کننده بي‌پناه شده است

فعالان حوزه توزيع معتقدند وقتي قيمت‌گذاري به‌طور کامل به کارخانه‌ها واگذار مي‌شود و نظارتي بر سود زنجيره توليد تا توزيع وجود ندارد، نتيجه چيزي جز بي‌ثباتي بازار نخواهد بود. در شرايطي که لبنيات کالايي ضروري محسوب مي‌شود، رها شدن بازار به مکانيسم عرضه و تقاضا بدون حمايت هدفمند از مصرف‌کننده، عملاً فشار تورمي را مستقيماً به مردم منتقل کرده است.

ضرورت بازنگري در سياست‌هاي تنظيم بازار

کارشناسان اقتصادي تأکيد مي‌کنند که ادامه اين وضعيت، نه به نفع توليدکننده است و نه مصرف‌کننده. بازگشت نظارت هوشمند، شفاف‌سازي ساختار قيمت‌گذاري و حمايت هدفمند از اقشار آسيب‌پذير، از جمله راهکار‌هايي است که مي‌تواند تعادل نسبي را به بازار لبنيات بازگرداند. در غير اين صورت، کاهش مصرف و تشديد نابرابري غذايي، به يکي از چالش‌هاي جدي اقتصاد و سلامت کشور تبديل خواهد شد.

بازار لبنيات از نزديک؛ قيمت‌هاي متغير و خريد‌هاي محتاطانه

بررسي ميداني از سطح خرده‌فروشي‌ها، سوپرمارکت‌ها و فروشگاه‌هاي زنجيره‌اي نشان مي‌دهد بازار لبنيات با وجود وفور کالا، با نوعي رکود پنهان در سمت تقاضا مواجه است. يخچال فروشگاه‌ها پر است، اما حجم خريد مردم به‌طور محسوسي کاهش يافته و بسياري از مصرف‌کنندگان به خريد حداقلي يا جايگزيني برخي اقلام با محصولات ارزان‌تر روي آورده‌اند.

قيمت‌ها روي قفسه‌ها

در حال حاضر قيمت هر بطري شير پرچرب بسته به برند و کارخانه توليدکننده، در بازه‌اي متغير عرضه مي‌شود و اختلاف قيمت ميان برند‌هاي مشابه گاه به چند ده هزار تومان مي‌رسد. ماست، پنير و دوغ نيز شرايط مشابهي دارند؛ به‌طوري‌که قيمت يک محصول واحد با وزن و کيفيت نزديک، در فروشگاه‌هاي مختلف نرخ‌هاي متفاوتي دارد. فروشندگان دليل اين نوسان را «قيمت‌گذاري آزاد و اعلام نرخ‌هاي متفاوت از سوي کارخانه‌ها» عنوان مي‌کنند.

فروشندگان لبنيات چه مي‌گويند؟

برخي از مغازه‌داران معتقدند افزايش قيمت لبنيات باعث شده مشتريان خريد‌هاي روزانه خود را به خريد‌هاي هفتگي يا حتي ماهانه کاهش دهند. به گفته آنها، بسياري از مشتريان ابتدا قيمت را مي‌پرسند و سپس تصميم مي‌گيرند که خريد کنند يا از خير آن بگذرند. يکي از فروشندگان لبنيات سنتي مي‌گويد: «فروش کم شده، نه به‌خاطر نبود جنس، فقط به‌خاطر گراني.»

در گفت‌و‌گو با فعالان بازار، نکته مشترک، نبود نظارت مؤثر پس از آزادسازي قيمت‌هاست. فروشندگان تأکيد مي‌کنند که ديگر قيمت مصوب يا سقف مشخصي وجود ندارد و عملاً امکان اعتراض به افزايش قيمت‌ها براي مصرف‌کننده فراهم نيست. در چنين شرايطي، قيمت‌گذاري لبنيات به تصميم و سليقه کارخانه‌ها وابسته شده و نظارت دستگاه‌هاي مسئول بيشتر جنبه توصيه‌اي دارد تا اجرايي.

کاهش مصرف لبنيات، زنگ خطر براي سلامت جامعه

کارشناسان حوزه سلامت هشدار مي‌دهند کاهش مصرف لبنيات، که هم‌اکنون در رفتار خريد خانوار‌ها مشهود است، مي‌تواند پيامد‌هاي بلندمدتي براي سلامت عمومي داشته باشد. در بازار نيز اين هشدار به‌صورت عملي قابل مشاهده است؛ محصولاتي که پيش‌تر جزو خريد ثابت خانوار بود، اکنون يا حذف شده يا با بسته‌بندي کوچک‌تر و دفعات کمتر خريداري مي‌شود.

در حالي که برخي مسئولان افزايش قيمت لبنيات را ناشي از بالا رفتن هزينه نهاده‌هاي دامي، حمل‌ونقل و انرژي مي‌دانند، فعالان بازار معتقدند اين افزايش قيمت تناسبي با قدرت خريد مردم ندارد. آنها مي‌گويند آزادسازي قيمت بدون سازوکار حمايتي، تنها منجر به انتقال بار هزينه‌ها به مصرف‌کننده شده است، نه اصلاح ساختار توليد.

 در مجموع، بازار لبنيات از نظر عرضه آرام و بدون کمبود است، اما از نظر تقاضا بي‌رمق و کم‌تحرک به نظر مي‌رسد. قفسه‌ها پر هستند، اما سبد خريد مردم کوچک‌تر شده است. ادامه اين وضعيت، به باور فعالان صنفي، مي‌تواند در آينده به کاهش توليد، افت اشتغال در صنعت لبني و تشديد مشکلات تغذيه‌اي منجر شود؛ مسئله‌اي که بازنگري جدي در سياست‌هاي قيمت‌گذاري و نظارت بر بازار را ضروري مي‌سازد.