اختلاف داخلي؛ همان جايي است که دشمن پيروز مي‌شود

به گزارش خبرگزاري فارس، آيات 5 تا 11 سوره حجرات که در صفحه 515 قرآن قرار گرفته‌اند، از نگاه تفسير الميزان، مجموعه‌اي از دستورالعمل‌هاي بنيادين براي حفظ انسجام جامعه اسلامي ارائه مي‌کنند، دستوراتي که از اصلاح اختلاف‌ها آغاز مي‌شود و تا منع تمسخر، تحقير و بدگماني ادامه مي‌يابد.

علامه طباطبايي اين آيات را صرفاً مجموعه‌اي از توصيه‌هاي اخلاقي نمي‌داند، بلکه آنها را پايه‌هاي شکل‌گيري يک امت مقتدر معرفي مي‌کند امتي که اگر درون خود را اصلاح کند، در برابر دشمن نيز شکست‌ناپذير خواهد بود.

اختلاف داخلي، بزرگ‌ترين فرصت براي دشمن

آيات با اين فرمان آغاز مي‌شود «وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا...» اگر دو گروه از مؤمنان با يکديگر درگير شدند، وظيفه جامعه اسلامي، بي‌تفاوتي نيست، بلکه بايد براي اصلاح ميان آنها اقدام کند.

قرآن وقوع اختلاف را در جامعه مؤمنان امري ممکن مي‌داند، اما اجازه نمي‌دهد اين اختلاف به شکاف دائمي تبديل شود. جامعه‌اي که اختلافات خود را رها کند، سرمايه اجتماعي‌اش را از دست مي‌دهد و راه نفوذ دشمن را هموار مي‌کند.

از نگاه قرآن، حفظ وحدت يک انتخاب سياسي يا اجتماعي نيست، بلکه يک تکليف الهي است. مؤمنان موظف‌اند اجازه ندهند نزاع‌هاي داخلي، آنان را از هدف اصلي بازدارد.

در برابر متجاوز، بي‌تفاوت نباشيد

قرآن در ادامه مي‌فرمايد که «فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي...» اگر يکي از دو گروه دست به تجاوز زد، بايد در برابر گروه متجاوز ايستاد تا به فرمان خدا بازگردد.

صلح‌طلبي در منطق قرآن به معناي تسليم در برابر ظلم نيست. نخست بايد براي اصلاح تلاش کرد، اما اگر گروهي بر ظلم و تعدي اصرار داشت، مقابله با او وظيفه جامعه اسلامي است.

اين آيات نشان مي‌دهد که وحدت واقعي بر پايه عدالت شکل مي‌گيرد، نه بر پايه چشم‌پوشي از ظلم. گاهي کوتاه آمدن در برابر متجاوز، نه‌تنها صلح ايجاد نمي‌کند، بلکه زمينه گسترش فساد و تکرار تجاوز را فراهم مي‌سازد.

عدالت، شرط ماندگاري وحدت

پس از پايان درگيري، قرآن دوباره دستور مي‌دهد که «فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ».

در تفسير الميزان آمده است که صلحي که بر پايه عدالت نباشد، پايدار نخواهد بود. اگر حق مظلوم ناديده گرفته شود يا براي حفظ ظاهر، حقيقت قرباني شود، اختلاف دوباره شعله‌ور خواهد شد.

بنابراين قرآن، عدالت را ستون اصلي وحدت معرفي مي‌کند. وحدتي که بر ظلم بنا شود، دير يا زود فرو خواهد ريخت.

همه مؤمنان يک خانواده‌اند

آيه دهم، فلسفه اين دستورات را چنين بيان مي‌کند «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ...».

علامه طباطبايي مي‌نويسد که تعبير «إِنَّمَا» نشانه انحصار است، يعني رابطه ايماني، رابطه‌اي شبيه برادري حقيقي است. همان‌گونه که اعضاي يک خانواده اختلافات خود را براي حفظ خانواده حل مي‌کنند، جامعه مؤمنان نيز نبايد اختلافات را به دشمني دائمي تبديل کند.

از همين رو، اصلاح ميان مؤمنان تنها وظيفه حاکمان نيست، همه افراد جامعه در قبال حفظ اين برادري مسئوليت دارند.

تمسخر آغاز فروپاشي سرمايه اجتماعي

پس از بيان اصول وحدت، قرآن به ريشه‌هاي اختلاف مي‌پردازد و مي‌فرمايد که «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ...»؛ هيچ گروهي حق ندارد گروه ديگر را مسخره کند.

تمسخر، کرامت انساني را هدف قرار مي‌دهد و بذر کينه و دشمني را در جامعه مي‌کارد. بسياري از نزاع‌هاي بزرگ، از تحقيرهاي کوچک آغاز مي‌شوند.

قرآن هشدار مي‌دهد شايد کساني که مورد تمسخر قرار مي‌گيرند، نزد خدا از تمسخرکنندگان برتر باشند. بنابراين معيار ارزش انسان‌ها، جايگاه اجتماعي، ثروت يا قدرت نيست؛ بلکه تقوا و حقيقت شخصيت انسان است.

زبان، ميدان ساختن يا ويران کردن جامعه

همين آيه ادامه مي‌دهد که «وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ...» يکديگر را سرزنش نکنيد و با لقب‌هاي تحقيرآميز صدا نزنيد.

اين تعبير را بسيار دقيق است، قرآن نمي‌گويد که «ديگران را سرزنش نکنيد»، بلکه مي‌فرمايد «خودتان را سرزنش نکنيد»، زيرا جامعه مؤمنان همچون يک پيکر واحد است و اهانت به ديگري، در حقيقت ضربه زدن به پيکره جامعه اسلامي است.

لقب‌هاي تحقيرآميز، تخريب شخصيت، توهين و کوچک شمردن ديگران، اعتماد عمومي را از بين مي‌برد و سرمايه همبستگي را نابود مي‌کند سرمايه‌اي که در روزهاي سخت، مهم‌ترين پشتوانه جامعه خواهد بود.

جامعه مقتدر، از درون ساخته مي‌شود

مجموعه آيات 5 تا 11 سوره حجرات، تصويري روشن از جامعه مطلوب قرآن ارائه مي‌دهد جامعه‌اي که اختلافاتش را با عدالت حل مي‌کند، در برابر متجاوز تسليم نمي‌شود، ميان مؤمنان پيوند برادري برقرار مي‌سازد و اجازه نمي‌دهد تمسخر، تحقير و توهين، اين پيوند را از هم بگسلد.

اين آيات صرفاً توصيه‌هايي فردي نيستند، بلکه نقشه راه ساختن يک امت مقتدرند. دشمن، پيش از آنکه از بيرون ضربه بزند، از شکاف‌هاي داخلي بهره مي‌برد، اما جامعه‌اي که عدالت، احترام متقابل، اصلاح اختلاف‌ها و برادري ايماني را سرلوحه خود قرار دهد، نه‌تنها از آسيب‌هاي داخلي مصون مي‌ماند، بلکه در برابر فشارها و دشمني‌هاي بيروني نيز استوارتر خواهد بود. از نگاه قرآن، اقتدار حقيقي از ميدان نبرد آغاز نمي‌شود، از دل‌هاي به‌هم‌پيوسته، زبان‌هاي پاک و جامعه‌اي متحد و عادل شکل مي‌گيرد.